Дьохсоҕон Кыыһын «Күн Сырала» олоҥхото

Норуот тылынан уус-уран айымньытын чыпчаала олоҥхо халыыбынан суруллар айымньылар билиҥҥи кэмҥэ элбээн иһэллэрин бары да сэргээн, ааҕа-билэ олордохпут. Онон сиэттэрэн, мин бүгүн Таатта Дьохсоҕонуттан төрүттээх биһиги биир дойдулаахпыт Егасова Акулина Михайловна-Дьохсоҕон Кыыһын олоҥхо матыыбынан айыллыбыт «Үрүҥ Аар тойон ыйааҕынан Күн Сырала» остуоруйа-олоҥхотун ырытыыбын билиһиннэриэм. Дьохсоҕон Кыыһа кэпсээн, хоһоон суруйар дэгиттэр талааннаах ааптар. Дьохсоҕон нэһилиэгин «Куорсун» түмсүү чилиэнэ.
Оҕоҕо аналлаах олоҥхотун таһынан «Сыыдам сырыылаах ахсым аттаах Дуула бухатыыр» итиэннэ «Сэттэ үөт талах курдаан Дохсун уолан бухатыыр «диэн олоҥхолордоох «Таатта хаһыакка саҥа остуоруйа -олоҥхото «Сир симэхтэрэ эрэкэ дьэрэкэ оҕолор» бэчээттэнэн тахсан, эмиэ биир сонун бэлэх буолла.

«Күн Сырала » олоҥхото «Таатта «хаһыат редакциятыгар 100 экземплярынан талыллан, таҥыллан тахсыбыта.

Кинигэ ис тутулун, оһуорун-мандарын, Тыараһа нэһилиэгин учуутала,П.С. Доргуев чаҕылхай уруһуйдара киэргэтэллэр. Айымньы оҕону, ыччаты олоҥхо эйгэтигэр сыһыарыыга, өбүгэ үгэстэрин кэрэхсэтэргэ ананан суруллубут буолан, ордук сыаналанар.

Саамай интэриэһинэйэ, сонун көстүүтэ — айымньы аккырыыкка курдук таҥыллан, ойууланан- оһуорданан тахсыбыта буолар.

«Күн Сырала» олоҥхо — 652 строкалаах уус-уран айымньы. Ис хоһоонугар Үрүҥ Аар тойон ыйааҕынан, Күн Сыралын көмөтүнэн дьыл түөрт кэмэ үөскээһиннэрэ ойууланар.

Олоҥхоҕо быһыы-майгы сүрүн герой бухатыыр тула түмүллэр эбит буоллаҕына, манна дьыл үөскээһинин көрдөрөрүн быһыытынан, арыый атын хайысханан, тутулунан сыҕарыйар. Ол эрэн сир-дойду үөскээһинэ киэҥник тарҕаммыт тутулун батыһар буолан, фольклор эйгэтигэр уонна олоҥхо матыыбынан айымньыга чугас диэн сыаналыыбын.
«Күн Сырала» олоҥхо саҕаланыытыгар үгэс быһыытынан туттуллар тыллартан саҕаланар.
Холобура:

«Былыргы былдьаһыктаах дьылым
Быраман мындаатыттан,
Урукку өҥдөннүүр дьылым
Улаҕатын уораҕайыттан…»,
манна көстөрүнэн, олоҥхо саҕаланыыта биирдик барар. Ону таһынан күннээҕи олоххо туттуллубат сэдэх көстүүлэр олус кэрэтик ойууланан суруллаллар.

«Халлаан оройо аһаҕас эрдэҕинэ,
Үрүмэ былыт бүрүллэ илигинэ…»

Бу курдук суруйар киһи чараас кутун хамсатан, харахха быраҕыллар гына чочуйан уруһуйдааһын кылаана арыллар.

Олоҥхоҕо бастакы түһүмэххэ дьыл кэмнэрэ бииргэ түмүллэн олорон, аат-суол былдьаһан, ким ханнык дьыл буолалларын быһаарсыыларыттан сылтаан Үрүҥ Аар тойон орооһуутунан, ыйааҕынан
Аҕыс иилээх саҕалаах
Аан ийэ дойду үөскээһинэ ойууланар.
Тыынар- тыыннаах,хамсыыр- хамсаабат
үҥэр- сүктэр аан дойду тирэҕэ Аал Луук алгыс маһа эбиискэлэнэр.

Онтон салгыы,
Халлаан оройугар олохтоох
Уоттаах аттаах,
Умайар куйахтаах,
Күн Сырала бухатыыр
сырыыта саҕаланар.
Бу кэннэ, дьэ, ааптар дьыл кэмнэрин ойуулааһына көстөр.

Ол курдук,
Хаарынан бүрүллүбүт
Тымныы тойонун
Чысхаан тыалы
Хотугу дойдуга олохтообут,
Тымныы оҕуһунан кэтэппит,
Сурдурҕаччы тыыннарбыт…
Бу курдук уордаах кыһыны орулата ойуулаан, Күн Сыралын сылаанньытар суоһуттан сымаансыйан, кыһын обургу, бөрөстүөлүн балтыгар саас хотуҥҥа туттараат, уот байҕалга курулуу турар.
Олоҥхо буолан омуннаах,
Сандал сааспыт сандааран,
Айаннаан иһэрин биллэрэр,
Сирилэччи иһиирэн,
Саас Хотуммут
Үөрбүт сирэйэ
Мылас-мэлтэс гынар.
Күннүүн күлсэ
Ирим-дьирим сылааһынан
Чыпчылыйан Күн Сыралын уҥа-таала үөрдэр.

Салгыы:

Этиҥинэн-чаҕылҕанынан курбуулата оонньотон,
Аламай күнүн эргитэн,
Күөх сайынын аҕалан,
Үрүмэ дьарҕаалаах
Ырбаахытын кэтэрдэр.
Кустук сэттэ дьэргэлгэнин түһэрэн,үөр чыычааҕын ыксалаһыннаран, Сайын Хотун сайа тыынан, сыралҕаннаах куйааһын сатыылатар. Ити курдук күһүҥҥү кэмҥэ сыҕарыйан, Күһүҥҥү Хотун уочарата кэлэр. Ону маннык туойар:
Күһүн Хотуну ыҥыран
Баҕарбатар даҕаны
Сыһыы-толоон аайытын
Сиккиэр тыалын мэниктэтэр,
Көмүс күһүн көмүһүнэн симэнэн күһүҥҥү быыһык күннэр оргууй устаннар, күһүҥҥү тыалын чыһыырдан сэбирдэҕэ тэлээрэр.Отун-маһын ииктэтэн бүүс-бүтүннүү бэлэмнээн уоскуйар.

Дьэ, бу курдук олоҥхо омуннаах кэпсээнэ, тыыннаах туоһута тарҕана көтөр.Ойор күннээх орто дойду барахсан айгыр сигилик айылҕатын түөрт кэмэ оҕоҕо аналлаах олоҥхо тылынан уустаан-ураннаан ойууламмыта, эчи, ааҕыахха дьиктитэ ,тыла-өһө да урана киһини сөхтөрөр.

Оҕолор сэҥээриилэрин ыллаҕына, аҕыйах кэминэн бу олоҥхобутун оллоонноон олорон доллоһутуохтара турдаҕа.

«Күн Сырала» олоҥхо Дьохсоҕон нэһилиэгин олоҥхоһута Дарыбыан Дабыыдап төрөөбүтэ 120 сылын, Улуу убайбыт Былатыан Ойуунускай төрөөбүтэ 125 сылын көрсө, үбүлүөйүнэй ыһыахха тахсыбыта.

Оҕолорго аналлаах бастакы олоҥхото буолар. Тыла- өһө оҕоҕо тиийимтиэ, өйдөнүмтүө гына суруллубут, ойууламмыт. Мин көрүүбэр, «Күн Сырала»олоҥхо сыалын-соругун тилэри сиппит, оҕону иитиигэ биир дьоһун суолталаах айымньы диэн сыаналыыбын. Манна сир-дойду үөскээһинэ мифкэ ордук чугаһын быһыытынан, бу айымньыны мифическэй олоҥхо да быһыытынан сыаналыахха сөп.

Түмүкпэр, ааптарга Акулина Егасоваҕа-Дьохсоҕон Кыыһыгар оҕону иитэр-үөрэтэр хабааннаах өссө да үгүс айымньылары айа турарыгар баҕарабын.

СӨ суруйааччыларын чойууһун чилиэнэ Арылы