Оҕо сааһы, ийэ истиҥ бэлэҕин кытта ситимнээх олоҥхо

Аҕыйах сыллааҕыта Нам улууһун Аппааны нэһилиэгин биир дьоһун ыала Васильевтарга сылдьыбытым.

Онно дьиэлэрин ис бараанын оҥоһуутун сөҕө көрбүтүм. Ыал аҕата маны барытын, дьиэ үрдүгэр олус тупсаҕай, сахалыы алгыстаах оһуоругар тиийэ, бэйэтэ оҥорорун, суруйар дьоҕурун, хоһоонньутун туһунан кэргэнэ Анна Ефимовна кэпсээбитэ. Бу иннинэ «Ааспыты анааран, аныгыны арыйан» кинигэни 30 ахсаанынан таһааттарбыт эбит, онно кылгас кэпсээннэрэ, сценарий, пьеса, поэма уонна төрүттэрин туһунан суруйуута киирбит. Кинигэтин аҕатын өттүнэн аймахтарыгар төрүттэрин-уустарын үөрэттиннэр, биллиннэр диэн түҥэппитин туһунан кэпсээбитэ.

Салгыы уопсай кэпсэтиигэ олоҥхоҕо сыһыаннаах тэрилтэҕэ үлэлиирбин истэн, аны олоҥхону сэргиирэ биллибитэ, ону таһынан олоҥхону суруйар баҕалааҕа биллэн кэлбитэ.  Ааспыт 2025 сыллаахха сэтинньи бүтүүтэ Моисей Павловичтан соһуччу сонун кэлбитэ, эмиэ аҕыйах ахсаанынан, чугас дьонугар, аймахтарыгар анаан, олоҥхо киэбинэн суруллубут кинигэтин ыыппыта. Сиэннэригэр төрөөбүт тылларын сүтэрбэккэ, умнубакка сылдьалларыгар анаабыт тыһыынча икки сүүс аҕыс уон биэс устуруокалаах олоҥхо-айымньытын аата бэйэтин оҕо сааһын, ийэ истиҥ бэлэҕин кытта ситимнээҕин сэһэргиир. Кыра сылдьан ийэтэ бэс сутукатынан оҥорон биэрбит киһитинэн оонньуурун сылаастык, иһирэхтик саныыра айар кутун уһугуннарбытыгар махтанан, «Бар Дьаҕыл Быыраттар аттаах Бэс Субата Бухатыыр» диэн ааттаабыт эбит.

Киириитигэр Орто дойдуга аан ийэ дойду айыллыаҕыттан, Аал Луук Мас араҕас илгэ арыынан сүүрүгүрэн, дьонун-сэргэтин айах тутан, «уу дьэҥкир харахтаах урааҥхай киһи аймах уу нураллык уутуйан», аатыран-аарыгыран, эйэ-дэмнээхтик олороро ойууланар.

Бу курдук айыы дьоно олус иллээхтик байан-тайан олордохторуна, Аллараа дойдуттан олохторун огдулатар санаалаах хара биистэр баар буолбуттар. Үрүҥ Айыы Тойонноох «туора дьонтон көмүскүөх, туруорду күүстэрэ тула көрдөөбүттэрэ төрүччү суох эбит» диэн, айыы аймаҕа көмүскэл көрдөөбүтүгэр, Сүҥ Дьааһын сүбэтинэн, Тыйыс Дьылҕа Хаан ыйааҕынан, бэс субатыттан улуу бухатыыр буоллун диэн өрүү эмэгэт оҥорбуттар, киниэхэ Үөһээ дойду сүдү күүһүн түмпүттэрэ тохсус күнүгэр үөгүлээбитэ,

Саталаах тыына

Сааһыланан турбут

Сымара таас хайаны

Сахсыйан ылаат

Сатарыы турда»

диэн тоҕус бууттаах таастары таас суорба хайаттан тоҕута тардан тамнааттана оонньуур кыахтаах Бэс Субата бухатыырга кубулуйар.

Абааһы аймаҕа айманар. Уот Уһутаакы уола Ородьомоон Кэбил туох да киирбэт гына олорор уораҕайын бөҕөргөтөр:

Алларааттан аргыйбат

Очур таас дэриэспэ

Килиэ таас кириэппэстэннэ,

Өтөрү киирэр өргөстөөх

Өрүллүбүт тимир күрүөлэннэ, —

итиэннэ хара суордарын Дуулаҕа Боотур Бэс Субата бухатыыры көрдөрө ыытар. Онуоха Сыгый кырынаас сип гынан, Орто дойду уустара Бэс Субата бухатыыры уордаах батастаан, күлүмүрдүүр куйахтаан, кыргыс сэбин оҥорон,

Аал уоттан көрдөһөн,

Алгыс аҕыһын түһэрэн

Атаарарга бэлэмнээтилэр.

Ат көлөлөннүн диэн, айыылартан ааттаһаннар Бар Дьаҕыл Быыраттар кэрэ аты биэрэллэр, онон саха олоҥхотун кэһиллибэт үгэһэ манна эмиэ тутуһуллан, Айыы бухатыыра бары сырыытыгар тэҥҥэ сылдьар, киһилии кэпсэтэр, сүбэһитэ буолар аттанар.

Бу кэмҥэ Аллараа дойду ааттааҕа Ордьомоон Кэбил Орто дойду олоҕун огдолута кэлбитин, бу дойду Аллараа дойду адьарай аймаҕар ананарын этэн, ыллаан-туойан барар. Охсуһуу уолусхана саҕаланар. Бэс Субата бухатыыр Аан Алахчын Иэйиэхсит хотун алгыһынан кыргыһыыга турунар уонна абааһы адьарайын кыайан барар. Ордьомоон Кэбил албыннаһан, айах тутарын туһунан ыллыыр. Эмиэ хайа да олоҥхоҕо курдук, хара санаалаах абааһы аймаҕа төһө да кэрэҕэ кубулуннар, хара санаатын иҥэринэ сылдьара ойууланар. Кыталык кыыс буолан албыннаммыт абааһы кыыһа кыынньар кымыстаах кытыйаны уунарын улуу көтөр урутаан быыһыыр, Бэс Субата бухатыыр уордайан, Аллараа дойдуга киирэр. Эр киһи эҥсилгэннээх ырыатын истэн, истиэнэҕэ тиириллэн турар Көһөҥөй Күндүл айыы бухатыырын быыһыыр.

Охсуһуу омуннааҕа, күүстээҕэ өрөгөй кыайыынан түмүктэнэр.  Ол үөрүүтүгэр урааҥхай аймах уон күннээх айыы бухатыырын уруйдуур Ыһыаҕы ыһар:

Уруйдара улааппыт

Урааҥхай аймах

Уон түүннээх күн

Улуу тунах аһыаҕын ыстылар…

Бу түгэн олоҥхоҕо ыһыллар ыһыахтар биир уратыларын — чугас дьоно бухатыырдарын кыайыытын чиэстиир ыһыаҕы тэрийэллэрин көрдөрөр. Онон саха олоҥхотугар олоҕурбут сүрүн сюжет быһыытынан, Бэс Субата бухатыыр абааһы аймаҕын утары араас охсуһуута кыайыынан түмүктэнэн, хайа баҕарар олоҥхо үтүөҕэ, сырдыкка дьулуһууну ойуулуур сүрүн санаатын этэр:

Санаа хоту саҕыллар

Саргы дьаалы салалынна,

Улуу сиргэ улууххах

Уйгу быйаҥ туйгутаата!

Урааҥхай олоҕо туругурда!!!

Салгыы Бэс Субата эмэгэт бэйэтинэн хаалар кэмэ кэлбитигэр, Аан Алахчын хотун Үрүҥ Аар Тойонтон урааҥхай гына уһуйалларыгар көрдөһөр. Ол туолан, уол оҕобут айыы аймаҕын ууһатар, кэскилин тэнитэр аналлаах айыы оҕото буолар.

Олоҥхо айымньы баай, ураты тыллаах-өстөөх. Сахалыы дорҕоон дьүөрэлэһиитэ да тутуһуллар, тэнийбит, тэнийбэтэх эпитетинэн баай: аалыы чиргэл лабаатынан, алтан ньааһын хатырыгын, хара килбэҥ суордарын, күөх күндүл дойдуга; тэҥнээһин уратыта манна баар: кубулҕаттаах кулун тутар куорҕал куобал кэмигэр куба кыыл түүлүүрүн курдук кындыл кыраай дойду; олоҥхоҕо утарыта күүстэри ойуулуур тыл-өс эмиэ уратылаах.

Ордьомоон Кэбил туһунан:

Ар дьаалы

Көөнньүнэн өлбүт көҕөөл сүөһү курдук,

Аҥайа хаппыт агдатын курдук

Алта тиистээх айаҕын атан

Алларастаан аппайбыта.

Дьөһөгөй айыы оҕото Бар Дьаҕыл Быыраттар ат:

Тохтор көмүс субурҕа

Тоҕус былас сиэлэ

Толомон туоллар тэтиҥинии

Толбоннура долгуннурар эбит.

Ааптар бэйэтэ аныырынан, бу оҕоҕо анаммыт тэттик олоҥхо кыра саастаах оҕо, сиэн киһи төрөөбүт тылын иҥэринэн сайдарыгар, өйүн-санаатын сааһылыырыгар суолтата саарбахтаммат.

Айылҕаттан бэриллибит дэгиттэр дьоҕурдаах Моисей Павлович туйаҕын хатарар оҕолоох, ол уруһуйдуур уран дьоҕурдаах уола Максим. Түгэнинэн туһанан Моисей уонна Максим Васильевтарга махталбын тиэрдэбин. Ааспыт сыл бүтэһигэр тахсыбыт «Олоҥхону үөрэтии, олоҥхоҕо уһуйуу» кинигэм таһыгар Максим уруһуйа тахсан, кинигэ ааҕааччыларын биһирэбилин ылыан ылла.

«Бар Дьаҕыл Быыраттар аттаах Бэс Субата бухатыыр» салгыы тэнийэн, байан, кэҥээн иһэригэр эрэл баар. Моисей Павлович Васильев улуус эпическэй нэһилиэстибэтигэр кылаатын киллэрбитэ олус хайҕаллаах, биһирэнэр эрэ. Айар үлэтин кылаана үүнэ-сайда, чэчирии, иннигэр саҥа саҕахтары арыйа турдун!

Ульяна Флегонтова,

научнай-методическай уонна тас сибээскэ Олоҥхо киинин сүрүннүүр үлэһитэ