Ноорой дорҕоонноох тойуктара, ылбаҕай ырыалара

Өспөт өрөгөйдөөх өйдөөх,
кырдьыбат төлөннөөх сүрэхтээх.
К.Д. Васильев

Николай Иванович Степанов–Ноорой (08.05.1897–06.01.1975) устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах олоҥхоһут, норуот ырыаһыта, тойуксут, алгысчыт, төрүт уус, ССКП чилиэнэ этэ. 1954 сыллаахха ССРС Суруйааччыларын сойууһун 2-с сийиэһин дэлэгээтинэн талыллан сылдьыбыта. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кыттыылааҕа этэ. Кинини киһи быһыытынан туруу үлэһит, амарах аҕа, истиҥ доҕор, үтүө сүбэһит, кэрэхсэтэр кэпсээнньит, кэлбит-барбыт, үөрүнньэҥ, сытыы өйдөөх, дириҥ толкуйдаах, ыраас санаалаах, сырдыкка, дойдутугар, норуотугар эрэллээх, чөллөркөй куоластаах, ырыа-тойук аргыстаах, өрүү үтүөнү-кэрэни эрэ түстүү сылдьар киһи быһыытынан араас ахтыылартан билэбит. Николай Иванович Степанов-Ноорой олоҥхону туруорууга, норуокка тиэрдиигэ уҕараабат кылааттаах олоҥхоһут, режиссер, артыыс бэрдэ буоларын кини тэрийэн үлэлэппит драматическай куруһуогун үлэтэ-хамнаһа туоһулуур.

Олоҥхоһут туһунан ахтыылар, научнай ыстатыйалар фольклорга аналлаах үлэлэргэ киирбиттэрэ, Ноорой тылыттан суруллубут ырыалар-тойуктар периодическай бэчээккэ да, анал кинигэ да буолан тахсыталаабыттара. Кини туһунан учуонайдар Н.В. Емельянов, Г.М. Васильев, В.В. Илларионов, П.Н. Дмитриев, суруйааччылар, суруналыыстар, биир дойдулаахтара, олор истэригэр И.М. Сосин, А.Л. Попов, С.О. Никифоров, аймахтарыттан сиэн быраата В.К. Степанов, сиэн балта М.И. Сивцева–Айылгылаана уо.д.а. суруйбуттара. Оттон кини ырыаларын-тойуктарын сурукка тиспит үтүөлээх дьоммут – фольклорист-учуонай И.В. Пухов, 40-50-с сылларга Норуот айымньытын дьиэтин фольклорга консультана П.Н. Попов, биирдиилээн П.Г. Колесов, И. Захаров–Майаҕастыырап, М.М. Степанов, В.Г. Иванов, К.Д. Васильев, А.Л. Попов, И.Г. Березкин, В.И. Иванов, Н.Г. Кононов уо.д.а. буолаллар.

Кини ырыалара-тойуктара “Дьол суола” (1953), “Хомус ырыата” (1964), “Ырыалар-тойуктар” (1968), “Уостубат уйгу” (1974), “Махтал” (1979) диэн биэс кинигэ буолан бэчээттэнэн тахсыбыттара. Мантан түөрт кинигэ толору Ноорой айымньыларынан хомуурунньуктар, оттон бүтэһик тахсыбыкка кини уонна А.П. Амбросьев ырыалара-тойуктара киирбиттэрэ. Барыта бу хомуурунньуктарга, хатыламмыттарын аахпатахха, 44 ырыа киирбит. Ону сэргэ Ноорой ырыалара-тойуктара “Саха народнай ырыалара” хомуурунньукка киирэ сылдьаллар, онно түөрт ырыата бэчээттэммит (мантан биир ырыа хомуурунньугар баар) уонна “Кыыс Кырынаастыыр” диэн ырыа архыыпка хараллан сытарын туһунан ыйбыттар. Онон Ноорой барыта 47 ырыата кинигэҕэ киирбит. Ноорой бэчээккэ тахсыбыт ырыаларын-тойуктарын хас да тиэмэнэн наардаан ырытан көрүөххэ сөп.
Төрүт сахалыы ырыа-тойук. Тойук – төрүт былыргы көрүҥ, сиэр-туом ырыата. Бу иһинэн Ноорой айылҕа, тулалыыр эйгэ кэрэтин хоһуйар, сиэр-туом ырыаларын, номоххо олоҕурбут ырыаларын ааттыахха сөп. Ырыалар-тойуктар хомуурунньукка “Ыһыах ырыата”, “Кэҕэ”, “Саха хомуһа”, “Булчут ырыата” диэн ырыалара киирбиттэр. “Ыһыах ырыата” 1945 сыллаахха суруллубутуттан көрдөххө, оҕонньор Улуу Кыайыыны уруйдуур ыһыаҕы арыйарыгар сэттэ кыталык кыргыттардаах, тоҕус дуолан уолаттардаах аал уотун аһатан алгыырыгар туойбут тойуга буолуон сөп. Тылын-өһүн ыллахха, бу саха ыһыах ыһар үгэстэрин, сиэрин көрдөрөр төрүт ыһыах ырыата эбит.
Доллоһутар тойуктан ураты араас матыыптаах (оһуохай, дэгэрэҥ) ырыалардаах эбитин хоһооннорун сүһүөхтэрэ туоһулууллар. Холобур, “Кэҕэ” ырыатын аахтахха, дэгэрэҥ ырыаҕа холоонноох.

Күлүмүрдүүр күннэрдээх,
Күндү үтүө күөхтэрдээх,
Көҥүл сайын кэлиитин,
Тумул хара тыаларбар
Түһэн тохтоон олорон,
Түүҥҥү сөрүүн кэмнэргэ
Туойа-ыллыы олороро
Күндүкэтин эбитин,
Күндүкэтин эбитин.
Кук-куук,
Кук-куук!
Бэйэтэ уус буоларын быһыытынан хомус хайдах оҥоһулларын, хомуска тардар оонньууну, хомус тыаһын абылаҥын умсугутуулаахтык хоһуйбут:
Имигэстэй тарбаҕынан
Эргичитэн көрөн,
Иэдэстэрин сыыһыгар
Эҥийэлии тутан,
Көбүөлээх уоһугар
Күрүөлүү ууран,
Кэрэкэлиир тииһигэр
Кэккэлэтэ тутан,
Күннүк сиртэн күлүмүрдээн көстөр
Көлөөскөлөөх сөмүйэтинэн
Күөрэлдьитэ охсон,
Көҥдөй көмүс көмөгөйүн
Көбүөхтэтэн этитэн,
Дьарҕаа көмүс таҥалайыгар
Дьаралыта ыллатан,
Араас элбэх куолаһынан
Холбоон хоһуйан,
Эгэлгэ элбэх хоһоонунан
Кэпсэтэн кэҕилдьитэн,
Утуктаабыт уһугунна,
Курутуйбут үөрдэ… (1962)

“Саха народнай ырыалара” (1976) хомуурунньук бастакы таһаарыытыгар икки ырыата киирбит – “Киэһэ” уонна “Этиҥ ырыата”. Ырыалары 1954 сыллаахха И.В. Пухов суруйбут.

Номоххо олоҕурбут ырыаларын ыллахха, Ноорой урукку олоҕу-дьаһаҕы көрбүт-билбит буолан, сүрдээх элбэх кэпсээннээх буолара үһү. Ол быһыытынан, элбэх номоҕу ырыа гынан ыллаабыт бадахтаах. Бэчээккэ тахсыбыттартан “Манчаары туһунан тойугу” уонна “Тутум суһуох Чоорук сото Чукчулааһа Өлөксөөһө” диэн ырыаны бэлиэтиэххэ сөп. Манчаары туһунан ырыата хомуурунньуктарыгар киирбит. Оттон иккис ырыа Ноорой тылыттан 1954 сыллаахха учуонай И.В. Пухов суруйбута “Саха народнай ырыалара” хомуурунньук иккис таһаарыытыгар киирэ сылдьар. Бу хомуурунньук төрдүс чааһыгар “Кыыс Кырынаастыыр” диэн ырыата архыыпка сытарын туһунан ахтыллыбыт. Онно этиллэринэн, бу ырыа хас да вариана баар эбит. Ноорой ырыатыгар уон биэс саастаах кыыһы күүстэринэн 95 саастаах киһиэхэ ойох биэрэллэрин туһунан ылланар эбит.

Үлэ-хамнас, олох-дьаһах ырыалара. Олоҕу-дьаһаҕы сайыннарыыга киһи дьаныардаах үлэтин суолтата улахан. Онон бу ырыаларга чулуу дьону холобурдуур. Николай Иванович Степанов 1930–1935 сылларга Хара нэһилиэгин Сэбиэтин чилиэнинэн талыллан холкуостааһыҥҥа тэрийсибит, ол кэннэ 1935 сыллаахха Догдоҥоҕо Ворошилов аатынан холкуоска тимир ууһуттан саҕалаан бырабылыанньа бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, пиэрмэ сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Сэрии кэннэ ити үлэтин салҕаабыта. Үлэҕэ үрдүк көрдөрүүтүн иһин стахановец диэн чулуу ааты иҥэрбиттэрэ. Онон күүрээннээх үлэни этинэн-хаанынан билэр буолан, үлэҕэ тапталын, үлэни өрө туппут дьону, үлэ бастыҥнарын, биир дойдулаахтарын ааттарын ааттаан туран ырыаларыгар хоһуйбута. “Мас ууһа” (маастар Баһылай), “Тимир ууһа Тэрэнтэй”, “Иистэнньэҥнэргэ”, “Үрүҥ илгэ туһунан ырыа”, “От үлэтэ”, “Холкуос кыыһа”, “Талыы ыанньыксыт” (талыы-талба ыанньыксыт Таппыыраба баар эбит), “Коммуна көлөтө уонна комсомолец Көстөкүүн” диэн үлэһит дьону айхаллыыр ырыалардаах. “Үлэ геройа” диэн ырыатын Социалистическай Үлэ Геройугар А. Е. Степановка анаан (1948), “Советскай үлэ лауреатыгар” оҕуруоччут Михаил Егоровка анаан (1953) туойбута сурукка киирбиттэр. “Дьол суола” диэн ырыатыгар холкуостар тэриллииллэрин хоһуйбут, “Амма өрүскэ” диэн ырыатыгар үлэһит чулуу дьоннордоох Амма аатырбыт холкуостарын айхаллаан эппит. “Партияҕа бастыҥ барҕа махтал” поэма-тойугар оҕуруоччут бастыҥнара лауреат Егоров, Герой Самсонов, сылгыһыт Түмэппий Лукин, өлгөм бурдугу үүннэрбит Өлүөхүмэ киһитэ Барамыгин Сахабыт сирин үтүө аатын ааттаппыттара диэн ахтар.

“Партияҕа бастыҥ барҕа махтал” диэн ырыатыгар аччыгый алаастарынан тарҕанан олорбут сахатын дьонун аас-туор олоҕун, баай батталын, үлэһит киһи олох дьэбэрэтиттэн хара көлөһүнүнэн да кыайан тахсыбатын – урукку бэйэтэ билбит олоҕун ойуулааһынтан саҕалаабыт. Бу поэма-тойук буолан, саҥа олох сайдыытын кэрэһэлиир Сэбиэскэй история араас кэрчиктэрэ киирбиттэр: капитализм, ыраахтааҕылаах олох ыар баттык кэмэ, Бодойбоҕо көмүс хостооһуна, Саха сиригэр революция кэлиитэ, Саһыл Сыһыы кыргыһыыта, холкуостааһын, кулаактааһын, хотону дьиэттэн араарыы, култуураны, үөрэҕи сайыннарыы, оскуолалары олохтооһун, Аҕа дойду луу сэриитигэр норуот дьоруойдуу охсуһуута, эйэлээх олоҕу тутуу, үлэ күүрээннээх сыллара; ону тэҥэ араас саҥа арыйыылар: көмүс, алмаас, таас чох хостооһуна буоллун, ГЭС тутуута буоллун, сүөһү иитиитэ, оҕуруот аһын дэлэйиитэ барыта ахтыллыбыт. Бу барыта сэбиэскэй дьон, үлэһит дьон үтүөтэ-өҥөтө буоларын, онуоха барытыгар улуу партия баараҕай сирдьит буоларын туһунан туойбут. Олох кими да умнубаттыы сананан, бу тойугар Ноорой ааттаах дьону ахтыбыт. Ол курдук поэмаҕа 22 чулуу дьон аата ахтыллыбыт: революционердар – Серго, Ярославскай, Петровскай, Ульянов-Ленин, Максим Аммосов, Ойуунускай; Саһыл Сыһыы толоонугар охсуспут кыһыллар – Остуруот Уйбаан, Байкалов, Уйбаныап-Кралин, Уот Субуруускай, Халлааскы–Бөтүрүөп; хомсомуол бэртэрэ – Косаревец өрүөллэр, Гуляевтар, Черновтар; сэрии чулуулара – Зоя Космодемьянская, Гастелло, Сүөдэр Охлопков, Дьоруой Попов, сэрииһит Петров, Чусовской; үлэ фронун дьоно – оҕуруоччуттар: Үлэ лауреата Егоров, дьоруой Самсонов, сылгыһыт Түмэппий Лукин.

Саҥа олоҕу туойар ырыалара. Итиннэ үөһэ ахтыллыбыт ырыалартан сорохторо эмиэ киирсэллэр. Ол гынан баран олох саҥа көстүүлэрин, чуолаан тиэхиньикэ, промышленность сайдыытын хоһуйбут ырыалара дьон сүрэҕэр, өйүгэр оччотооҕу кэмҥэ сонуннук киирбит буолуохтарын сөп. Информация бытаан, кэмчи кэмигэр уонна уопсайынан да былыргы дьылларга элбэх сэһэннээх, саҥаны билэ-кэтии сылдьар дьону мээнэҕэ «сир түннүктэрэ» диэн ааттаабатах буолуохтаахтар. Былаас уларыйар кирбиитигэр олорбут киһи буолан, Ноорой урукку уонна саҥа олоҕу тэҥниир-холуур ырыалардаах. Холобура, Улуу Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ 50 сылын көрсө айбыт тойугар – “Майа туһунан тойукка” бу киэҥ алааска аҕыйах баай баһылаан олорон кыра-хара дьон көлөһүнүн тоҕон, көрүлээн олорбуттарын, оттон өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн манна чыҥха атын олох тэриллибитин туһунан ис сүрэҕиттэн иэйэн хоһуйбут.

Майа барахсан
Тигинии-таҕыныы,
Дирбийэ-дарбыйа
Коммунизм суолугар
Хотуулаахтык айаннаан,
Хоһооҥҥун, ырыаҕын
Хомустарын тыастарынан
Хоҥкуначчы туойа,
Туругура, туругура
Тураҕын дии аххан!
(Н. Степанов. Уостубат Уйгу. 1974 с.)

Сэбиэскэй кэм саха дьонун олоҕун таһыччы уларыппытын кырдьаҕас киһи харахтаан көрбөтөх, санаан да тиийбэтэх, сэрэйэн да билбэтэх улуу модун көстүүлэрэ олоҥхоһут сөхпүт-махтайбыт ырыаларыгар тиһиллэн киирбиттэр. Ол курдук “Коммунизм массыыната”, “Электричество күүһэ”, “Таас завода”, “Самоходнай косилка”, “Сир аннынааҕы куорат”, «Волга-Дон канал», «Намнааҕы затон», “Самолетунан көтүү”. Бу кэнники этиллибит ырыаны Ноорой Москваҕа Суруйааччылар иккис сийиэстэригэр аан бастаан сөмөлүөтүнэн бэйэтэ көтөн баран суруйбут, ону суруллубут сыла туоһулуур – 1955 сыл Ити ырыа олоҥхоһут “Хомус ырыата” диэн иккис хомуурунньугар киирбит. Саҥаны, сонуну өрүү сэргии көрөрүн, ымпыгар-чымпыгар диэри сиһилээн чинчийэрин тойуктарыттан көрөн сөҕөҕүн.

Сэбиэскэй кэми айхаллыыр ырыалар. Бу ырыалар Ноорой политиканы сэргиирин, дьон-норуот олоҕор суолталаах событиелары билэрин, кэтиирин туоһулууллар. Сэбиэскэй кэмҥэ баартыйаны, Ленины, Сталины, саҥа үйэни, сайдыылаах олоҕу айхаллаан туойбута бааллар, ону тэҥэ Өрөбөлүүссүйэ, Саха АССР үбүлүөйдээх сылларыгар, дойду сийиэстэрин Улуу сокуону (Конституцияны) уруйдаан ыллаабыт. Ити ырыалара – “Партияҕа бастыҥ барҕа махтал”, “Саха АССР 30 сылын туолуутугар”, “Улуу Сокуон”, “XIX сийиэскэ айхал буоллун”, “XX сийиэскэ айхал”. “Дьон норуот чулуу уола” диэн тойугу Ю. Гагарин куосумаска көппүтүгэр анаабыт.

Киһи аймах
Килбиэннээх кыайыылааҕа
Дьон-норуот
Чулуу уола
Куосумас куйаарыгар
Бастакы эраны айбыт,
Космонавт Гагарин…
(Н. Степанов. Хомус ырыата. 1964 с.)

«Улуу Сокуон» ырыатыгар тойуксут маннык тыллардаах: «Ахсынньы бэһис күнэ алаарыйан тахсыытыгар … алтан чуораан тылбынан айар, ыллыыр ырыабын албан ааттаах Москваҕа атааран эрэбин». Бу даата мээнэҕэ этиллибэтэх. ССРС Конституциятын (Сталин кэмигэр) 1936 сыллаахха ылыллыбыта уонна ССРС Сэбиэтин 8-с съеһин уурааҕынан ала чуо ахсынньы 5-с күнүгэр бигэргэммитэ.
Сэрии кэминээҕи ырыалара. Н.И. Степанов–Ноорой сэриигэ 1942–1943 сылларга сылдьыбыта. 1942 сыл сэтинньи 12 күнүгэр генерал-полковник Михаил Пуркаев командующайдаах Калининскай фроҥҥа Великие Луки туһаайыытынан сэриилэһэ сылдьар байыаннай чааска түбэһэр. Калининскай уонна Арҕаа фроннар фашист аармыйатыттан дойду тэбэр сүрэҕин харыстыыр улахан суолталаахтар этэ. Бу фроннарга ордук тыҥааһыннаах киирсиилэр 1942–1943 сс. буолбуттара. Хааннаах кыргыһыылар Ржев-Вязем куораттар туһаайыыларынан буолуталаабыттара. 1943 сыл тохсунньу ыйга Пуркаев хамаандалаах Калининскай фронт Великие Луки куораты өстөөх талабырдьыттарыттан босхолообута. Великие Луки Ржев куораттан 240 км ар5аа сытар. Уоттаах сэрии толоонугар пулеметчигынан сэриилэһэ сылдьан Николай Степанов иккитэ бааһырбыта. Бастаан госпитальга сытан эмтэнэр, онтон инбэлиит оҥороннор, демобилизацияланан 1943 сыл ыам ыйын 24 күнүгэр дойдутугар эргиллэн кэлэр. Сэриини этинэн-хаанынан билбит суруйааччы буоларынан, кини бу ыар кэмҥэ анаабыт маннык ырыалара хомуурунньуктарыгар киирбит – “Советскай буойун ырыата”, “Дьоруой Попов туһунан тойук”, “Партияҕа бастыҥ барҕа махтал”, “Доҕорум буойун тылын толоруом”. Оттон “Ыччаттарга махтал” диэн сэрии кэмигэр оҕо ыччат тыылга үлэлэрин туһунан ырыа “Саха народнай ырыалара” хомуурунньук 3-с таһаарыытыгар киирбит. Манна ыйылларынан, бу ырыаны Ноорой тылыттан П.Г. Колесов 1944 сыллаахха суруйбут, тойук “Кырдьык кыайар” диэн 1945 сыллаахха тахсыбыт хомуурунньукка бэчээттэммит. “Улуу партия тула түмсүөҕүҥ” диэн тойугар Ноорой Аҕа дойдуну фашистартан биир сомоҕо буолан көмүскүөҕүҥ диэн ыҥырбыт. Ити ырыатын 1941 сыллаахха кини тылыттан суруйбуттар. Биллэринэн, Ноорой сэриигэ ырыатын-тойугун иһин командованиеттан махтал суруктаах. Ахтыыларга сурулларынан, кини Калининскай фроҥҥа сылдьан уоттаах сэриигэ киирээри туран тойук туойбутун саха доҕоро тылбаастаан биэрбит. Онно ити ырыатын ыллаабыт буолуон сөп. Онтон быһа тардан:
…Аан ийэ дойдубутун харыстыырга
Хара хааммыт тохторун кэрэйимиэҕиҥ,
Хаарыаннаах бырааттар,
Үтүө дойдубутун көмүскүүргэ
Өлөртөн толлумуоҕуҥ,
Үтүө доҕоттор.
Кэннибитинэн кэхтимиэҕиҥ,
Улуу советскай норуот
Тэбэр сүрэҕэ, өйдүүр өйө –
Коммунист партиябыт тула
Ньыгыл кэккэнэн түмсүөҕүҥ.

Ыраламмыт ырыата. Саҥа көстүбүт ырыа. Убайбыт СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Россия Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ Василий Константинович Степанов уура сылдьан мунньуммут Нооройго аналлаах холбукатын чинчийэ сылдьан биир хомуурунньугу буллум. Хомуурунньук киириитигэр П.Н. Попов Ноорой олоҕун кэпсээнин суруйбут. Бэчээттээбит даатата кулун тутар 31 күнэ, 1952 сыл. Бу Ноорой бастакы «Дьол суола» диэн кинигэтин таһаарарга анаммыт буолуон сөп. Барыта 23 ырыа-тойук киириэхтээҕэ ыйыллыбыт. Бары ырыалары массыыҥканан бэчээттээбиттэр. Олоҥхоһут бастакы хомуурунньугар 17 ырыа киирбит. Онон ыллахха, бу бэлэмнэммиттэн 6 ырыа киирбэтэх. Онтон түөрдэ кэлин бэчээккэ тахсыбыттар, икки ырыа: «Корея саллаатыгар» уонна «Сырдык ыра” диэн ааттаммыт ырыалара ханнык да кинигэтигэр киирбэтэхтэр, периодическай да ыйынньыкка көстүбэттэр. Хомойуох иһин, “Корея саллаатыгар” ырыа бу докумуоҥҥа аата эрэ сылдьар. Оттон «Сырдык ыра» ырыата дьикти бэлиэлээх буолан биэрдэ. Бу ырыаны 1951 сыллаахха Ноорой тылыттан П.Н. Попов суруйан хаалларбыт. Ол эрээри кумааҕы төбөтүгэр илиинэн маннык сурулла сылдьар: “Н.И. Степанов у редактора ЯкГИЗа просит не включить в сборник. 4/IV -53 г.”. (9.) Дьиктитэ диэн, бу ырыа, кырдьык, саха норуота ыраламмыт ырата – тимир суол кэлиитин туһунан эбит. Оҕонньор бары сонуну-нуомаһы кыраҕытык кэтээн истэ-билэ сылдьар киһи тимир суол туһунан тугу билбитин ырыа гынан ыраламмыта буолуо диэн сэрэйэрбит эрэ.

Сырдык ыра

Амыр куоратынан
Анаан айаннаан,
Охуоскай биэрэгин
Утумнуу кэрийэн,
Майыыда өрүс
Баһынан барыллаан,
Дьугдьуур хайаларын
Тобулута сургуйан,
Алыһар балыктаах
Алдан эбэни
Арҕаһынан адаҕыйан,
Таатта үрэҕи
Талаһа гынан,
Чурапчы хочолорун
Чугдааннаах тумулларын
Чураадыйа туһаайан,
Мэҥэ-Хаҥалас сирдэрин
Мэҥилдьийэ дьүккүтэн
Бэстээх биэрэгэр кэлэн,
Өлүөнэ өрүһү үрдүнэн
Үлүһүйэ айаннаан,
Дьокуускай куоракка
Тохтобул сир оҥостон,
Уот булкуур сүрэхтээх,
Тибиирэр, кытыастар бэлэстээх,
Элбэх тимир
Эрчимнээх көлүөһэлээх,
Уолусхан түргэн сырыылаах
Улуу паровоз обургу
Уһууран тиийэн
Кэллэ эбээт, доҕоттоор!
Дэлэгэй элбэх
Дэриэбинэ дьиэлэрэ – диэбитим,
Тиэнэр сыарҕата эбит,
Алыс улахан
Ампаар саҕа вагоннарыгар
Араас таһаҕаһы уктубут,
Куоратынан бадахтаах курууһу тиэммит,
Эгэлгэ элбэх машиналары
Илистибэккэ дьүккүйбүт.
Бачча үлүгэри
Хайдах тардар – диэн
Бадаҕалаан көрбүтүм,
Баабыр тимир баҕаналаах,
Арандаал таас акылааттаах,
Үтүө таас үктэллээх,
Ньургун таас ньуурдаах,
Тэгил таас тэллэхтээх,
Модьу таас муосталаах
Сыыйыллар тимир ыллыгынан
Сындыыстыы сүүрэр эбит.
Уруйдаах, уйгулаах
Улуу коммунизм олоҕун
Туллаҥнаабат тулааһынын
Туругурдар соруктаах,
Сыыдам-түргэн сырыылаах,
Сыыйыы ыстаал машина
Манна тиийэн кэлэрин
Хара харахпыт көрөр,
Хаптаҕай кулгаахпыт истэр,
Төлөннөөх сүрэхпит көччүйэр.
Ол улуу Сталиным үйэтин
Үөрүү-көтүү таһаҕастаах
Үтүө көлөтө кэлэрин,
Үөрэн-көтөн тураммын
Үөлээннээх доҕотторбор
Ыра-төлкө оҥостон,
Ырыа гынан ыллаатым. /Ырыаһыт тылыттан суруйбута: П.Н. Попов 19-21.10.1951 с./

Саха араадьыйатын фондатыгар билигин Ноорой биэс ырыата-тойуга хараллан сыталлар – “Бэстээх биэрэгэр”, “Чулуу холобур”, “Электричество туһунан ырыа” (хомуурунньуктарга бу ырыа «Электричество күүһэ»), “Манчаары ырыата”, “Этиҥи хоһуйуу”. Араас суруйуулартан көстөрүнэн уонна хаартыска туоһутунан, Ноорой тойуктарын суруналыыс В.И. Лукин суруйан киллэрбит буолуон сөп. Кини ырыаларын өссө фольклорист А.Л. Попов суруйбута баар буолуохтаах. Ноорой 100 сылыгар миэхэ иһитиннэрбиттээх. Онон кини айымньыларынан нэһилиэстибэтэ тыыннаах.
Түмүктээн эттэххэ, Николай Иванович Степанов–Ноорой олоҥхоһут да быһыытынан, дорҕоонноох тойуксут, ылбаҕай ырыаһыт да быһыытынан бэйэтин кэмигэр бэрт талааннааҕын айымньылара туоһулууллар. Оҕонньор уус тылын сэргэ кини өрөгөйдөөх өйдөөҕүн, кырдьыбат төлөннөөх сүрэхтээҕин бэлиэтиэххэ сөп. Ол курдук, ырыаларыгар-тойуктарыгар кини, саҥа олоҕу тутуспут, холкуостааһыҥҥа үлэлээбит, ол иннигэр бэйэтэ аас-туор олоҕу билбит киһи буоларынан, саҥа олоҕу, ыытыллар бэлиитикэни, социальнай-экономическай олох сайдыытын, кыра-хара дьоҥҥо олох уруккутааҕар быдан тупсан иһэрин сэргиирин көрөбүт. Аҥардас биир бэйиэмэ-тойугун – “Партияҕа бастыҥ барҕа махтал” айымньытын аахтахха, ааптар киэҥ билиилээҕин кэрэхсиигин. Ол тойукка кини олорбут олоҕун кэминээҕи устуоруйа бары суолталаах кэрчиктэрэ киирбиттэр. Бэйэтэ туспа тойугунан устуоруйа буолар. Кини бэчээккэ тахсыбыт ырыалара сурукка ааспыт үйэ 40-с сылларын бүтэһигиттэн саҕалаан тиһиллибиттэр. Ол эрэн сорох ырыалара итинтэн эрдэ айыллыбыттара көстөр. Холобура, «Улуу Сокуон» диэн Конституцияны уруйдуур ырыата 1936 сыллаахха айыллыбыт буолуон сөп, ону кини өйүгэр хатыы сылдьан ыллаабыта кэлин сурукка киирбит быһыылаах. Ноорой бэчээккэ тахсыбыт ырыаларын тиэмэлэринэн маннык наардаабыт: 1. Төрүт сахалыы ырыалар; 2. Олох-дьаһах, үлэ-хамнас туһунан ырыалар; 3. Саҥа олоҕу уруйдуур ырыалар; 4. Сэбиэскэй кэми айхаллыыр ырыалар; 5. Сэрии кэминээҕи ырыаларым, толоруу өттүнэн ыллахха, араас матыыптаах буолуохтарын сөп. Холобур, тойук-ырыа, дэгэрэҥ ырыа, оһуохай матыыптаах ырыа онтон да атыттар. Итини музыкальнай үөрэхтээх дьон хоһоон сүһүөҕүн ааҕан, онно дорҕоон ууран сөргүтүөхтэрин сөп эбит.

Саха фольклорун хомуйан үйэтитиигэ Н.И. Степанов-Ноорой талааннаах олоҥхоһут, норуот ырыаһыта, дорҕоонноох чулуу тойуксут быһыытынан уҕараабат кылааттаах. Нооройтон оччотооҕу фольклористар, учуонайдар суруйан хаалларбыт ырыаларын-тойуктарын инникитин да дириҥ чинчийии, үөрэтии ирдэнэр. Кини айымньылара кэлэр көлүөнэ ыччаттарга үйэ-саас тухары өйдөбүнньүк буолар кыахтаахтар. Ноорой айымньыларын бу дириҥ суолтатын өйдөөн уонна сыаналаан туран, кини тойуктарын түмэн култуура уонна устуоруйа кэрэһиттэрин курдук сыаналаан, онно урут бэчээттэммэтэх ырыаларын киллэрэн, туспа кинигэ оҥорон таһаарыахха сөп.

Ольга Степанова,
олоҥхоһут Ноорой сиэнэ,
Россия Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ

Чолбон. – 2017. – №6