Олоҥхо ыһыаҕа дьиктилээх, таайыллыбат кистэлэҥнээх…
“Олоҥхо ыһыаҕын тэрийиигэ дьикти түгэннэр баар буолааччылар. 2019 сыллаахха Намҥа ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕын сценарийын суруйарбар тирэх матырыйаалым “бэйэтэ тиийэн кэлбитэ”. Оччолорго мин тэрилтэбит буҕаалтырын кытта биир кэбиниэккэ дьукаахтаһан олорон үлэлиирим. Эбиэт кэмэ этэ, соҕотохпун, арай, хоспутугар баар принтербит эмискэ бэчээттээн киирэн барда. Мин кыһамматым, эрдэ ыыппыттара саҥа тахсан эрдэҕэ буолуо диэн. Онтон кыыһым кэлэн баран: “Туох да элбэҕи таһаартардыҥ?” – диэн, хайдах эрэ, маҥан кумааҕытын харыһыйардыы саҥарда. Ол иһин мин тута: “Миэнэ буолбатах”, — дии түстүм. “Эйиэнэ”, — диир. Ылан көрбүтүм – Нам былыргы ыһыаҕын туһунан эбит. Наһаа үөрдүм уонна соһуйдум. Тыл үнүстүүтүгэр эрийэн ыйыттым. Кинилэр бэлэмнии сылдьар кинигэлэригэр киириэхтээх матырыйааллара буоларын быһаардыбыт. “Ол хайдах эйиэхэ тиийэн хаалла? Биһиги ханна ыыта да, тарҕата да иликпит”, — диэтилэр. Дьэ, дьикти, телепортация курдук. Үөһэттэн ким эрэ анаан миэхэ аадырыстаан тиксэрдэҕэ… Оттон бу “Эдэр историк” альбомнар эмиэ, тахсар кэмнэрин күүтэн, уу чуумпутук 68 сыл сыппыттар дии, Олоҥхо ыһыаҕын көһүппүттүү. Манна “Саха былыргы ыһыаҕа” диэн номох баар – бэйэтэ бэлэм сценарий”, — диэн кэпсээбитэ Олоҥхо тыйаатырын литературнай-драматическай чааһын сэбиэдиссэйэ Майя Власьева “Кэбээйи түөлбэтин фольклора” кинигэ биһирэмигэр.
Ити этэр 68 сылын анараа өттүгэр, ол эбэтэр 1958 сыллаахха, оччолорго Кэбээйи оскуолатын дириэктэрэ М.С. Иванов-Багдарыын Сүлбэ көҕүлээһининэн уонна илии баттааһыннаах бирикээһинэн, кыраайы үөрэтэр түмэл тэриллибит. Экспонаттары ыалтан, дьонтон, өтөхтөн хомуйуу учуутал Петр Денисович Степановка уонна кини салайар “Эдэр историк” куруһуогун оҕолоругар сүктэриллибит. Оҕолор Кэбээйи, Куокуй, Чагда, Тыайа, Мукучу кырдьаҕастарын көрсөн кэпсэтэн, үһүйээннэри, номохтору, остуоруйалары, чабырҕахтары, ырыалары-тойуктары, таабырыннары сурунан ылбыттар. Муспут матырыйаалларынан “Эдэр историк” диэн 7 альбому таһаарбыттара барыта П.Д. Степанов аатынан түмэлгэ хараллан сытар.
2024 сыллаахха Олоҥхо ыһыаҕар бэлэмнэнии үлэ чэрчитинэн командировкаҕа кэлэ сылдьыбыт Майя Власьева, ону көрөн, мусуой үлэһитэ Айталина Максимоваҕа кинигэ оҥорон таһаартара охсорго сүбэлээбит. Анарааҥҥыта матырыйааллары наардаан-сааһылаан бэлэмнээбитин кэннэ, тиэкиһин көмпүүтэргэ таҥан, чочуйан, көннөрөн көмөлөспүт. Инньэ гынан 2025 сыл бүтүүтэ, улуус дьаһалтатын өйөбүлүнэн, “Кэбээйи түөлбэтин фольклора” хомуурунньук 205 эксэмпилээринэн “Дани Алмас” типографиятыгар бэчээттэммит.
Олоҥхо ыһыаҕын көрсө, бу саас ыытыллыбыт “Үгэс утума, Эбэ тыына, айар-тутар эйгэ” научнай-методическай кэмпириэнсийэ кэмигэр кинигэни билиһиннэрии П.Д. Степанов аатынан түмэлгэ буолбута.
Аан тылы суруйбут эпосовед учуонай, тыл билимин дуоктара, бэрэпиэссэр Василий Илларионов кыттыыны ылбыта. Кини оҕолор буочардара үчүгэйин, сыыһата суох суруйалларын, оттон кинигэҕэ Кэбээйи эрэ сиригэр тарҕаммыт историческай суолталаах “Таас Бас Бадьаайы”, топонимическай ис хоһоонноох “Малыыда күөл үөскээһинэ уонна туохтан Малыыда диэн ааттаммыта”, “Тукулаан үөскээбитин туһунан” үһүйээннэр, этнографическай хабааннаах “Саха былыргы ыһыаҕа”, “Саха былыргы ороннорун ааттара” бэлиэтээһиннэр, итиэннэ таабырыннар, чабырҕахтар киирбиттэрэ кэрэхсэбиллээҕин тоһоҕолоон эппитэ.
Бу көрсүһүүгэ “Эдэр историк” куруһуокка дьарыктаммыт Савва Тимофеев-Ыллык баара. Оскуола сылларыгар фольклорга интэриэһи тарданнар, сааһын тухары култуура эйгэтигэр үлэлээн, ССРС култууратын туйгуна, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Кэбээйи улууһун бочуоттаах гражданина буолбут. Кыраайы үөрэтээччи, суруналыыс, бэйиэт, талааннаах режиссер, алгысчыт быһыытынан биллэр, хас да кинигэ ааптара, ол иһигэр бу “Эдэр историк” матырыйаалларыгар олоҕуран суруллубуттар эмиэ бааллар.
Савва Тимофеевтаах оҕо сылдьан сурукка тиспит чабырҕахтарын Кэбээйи оскуолатын үөрэнээччилэрэ (сал. А.П. Терехова) ааҕан иһитиннэрбиттэрэ – үс көлүөнэни уонна үс кэми ситимнээбитэ: урукку дьон быдан былыргыны хомоҕой тылларынан кэпсээбиттэрэ, сэбиэскэй оҕолор кыһамньыларынан кичэллээхтик үйэтитиллэн, аныгы ыччат куолаһынан чугдаарбыта.
Анисия Иевлева сырдатыыта, Михаил Эверстов-Соргу түһэриитэ.