Эпостар алтыһыылара – норуоттар сомоҕолоһуулара
Быйыл Олоҥхо ыһыаҕар устуоруйаҕа киирэр тэрээһин буолан ааста: ЮНЕСКО өйүүр «Аан дойду омуктарын эпостара» бырайыагы билиһиннэрэр түһүлгэ түстэннэ.
Манна түүр төрүттээх бырааттыы омуктарбыт эпостарын толорор, чинчийэр дьон Арассыыйа Алтай, Башкортостан, Тыва, Хакасия, Саха Сирэ курдук национальнай эрэгийиэннэриттэн, ону сэргэ Казахстан, Кыргызстан өрөспүүбүлүкэлэриттэн ыҥырыллан кэлэн кытыннылар.
Ыалдьыттарбыт Кэбээйигэ кэлиэх иннинэ Дьокуускай куорат Сайсары кытылыгар тутулла турар Эпос киинигэр “Ытык күөллэр сойуустарын култуурунай уонна духуобунай сомоҕолоһууларын туһунан” сөбүлэҥҥэ (пакт) илии баттаабыттар. Ол курдук, кыргыыстар Ысык Күөл (Иссык-Куль), казахтар Балхаас (Балкаш), алтаайдар Алтан Күөл (Алтын-Куль), баскыырдар Аһыы Күөл (Асылыкуль), тыыбалар Үүт Күөл (Суткуль), кытайдар Манасаровар, нууччалар Байҕал (Байкал), Хара Күөл (Каракуль), Ладога, сахалар Сайсары эбэлэрин ситимниир сакральнай холбоһук баар буолбут.
Ол туһунан иһитиннэриини Эпос норуоттар икки ардыларынааҕы киинин генеральнай дириэктэрэ Андрей Борисов 300-тэн тахса күөллээх Кэбээйи сиригэр эппитэ ураты суолталаах буолла.
Итиччэ элбэх эбэлээх сиргэ үктэммит, 5 улуу күөл тыынын илдьэ сылдьар ыалдьыттарбытын сир-дойду иччитэ Аан Алахчын Хотун алгыы көрүстүн, айаннарын арчылыы сырыттын диэн, хатыҥ маска сомоҕолоһуу саламатын ыйыыр сиэр-туом буолла.
Биир төрүттээх тыллаах, култуурабыт майгыннаһар өрүттээх бырааттыы түүр омуктарбытын кытта доҕордоһуубут бигэ акылаатын Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин 1-кы солбуйааччы, Олоҥхо национальнай тэрийэр кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ, «Аан дойду эпостара» норуоттар икки ардыларынааҕы ассоциация солбуйар бэрэсидьиэнэ Александр Жирков уурбутун, кини тылбаасчыттары уонна учуонайдары кытта ыкса үлэлэһэн, П.А. Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхото кыргыстыы, казахтыы, баскыырдыы, тыыбалыы, алтаайдыы саҥарарын ситиспитин СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников тыл этэригэр тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.
Бу дьоро түгэҥҥэ Ньургун Боотур туһунан олоҥхобут алта араас тылынан дуораһыйда. Ону Александр Жирков истэн баран: “Олоҥхобутун эҥин эгэлгэтик толорор дьоҥҥо биэрбиппит быһыылаах. “Бу саха олоҥхото дуо?” диэн дьиктиргиэхпитигэр дылы. Ол эрээри оннук буолуохтаах даҕаны. Ити аата олоҥхобут норуоттар икки ардыларынааҕы таһымҥа тахсан эрэрин туоһута”, — диэн киэн тутта эттэ.
Олоҥхобут ыыра итинник кэҥээн иһэригэр А.Н. Жирков олохтообут “Аан дойду эпическэй пааматынньыктара” сиэрийэ олук буолбут чахчы. Бу бырайыак саҕаланыытыгар кинини кытта тэҥҥэ турбут, хомойуох иһин, билигин биһиги кэккэбитигэр суох үтүө доҕотторун, Кыргызстан норуодунай суруйааччыларын, Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреаттарын ахтан ааста: манаһы чинчийбит Бексултан Жакиевы уонна “Ньургун Боотуру” кыргыыстыы тылбаастаабыт Шаршеналы Абдылдаевы.
2014 сылтан ыла бу күҥҥэ диэри уопсайа 5 эпос сахалыы тылбаастанан, «Айар» кинигэ кыһатыгар бэчээттэнэн таҕыста. Онон бу тэрээһиҥҥэ кыргыыстар “Манас”, алтаайдар “Маадай Хара”, баскыырдар “Ураал Баатыр”, тыыбалар “Кунан Хара”, казахтар “Хабыланды Баатыр” эпостарын төрүт тылларынан уонна биһиги олоҥхоһуттарбыт сахалыы тылбааһынан толорон иһитиннэрдилэр.
Билигин хакаастар «Алтын Арыг» эпостара бэчээккэ барбытын, ону таһынан өссө биир эмиэ бэлэм буолан эрэрин Александр Николаевич сэгэттэ.
Аны туран, Кытайтан олоҥхону чинчийэр докторант Аншуя диэн кыыс бу ыһыахха кэлэ сылдьар. Кини “Олоҥхо” сайтка билиҥҥи кэм толорооччулара олоҥхолуулларын истэн сэҥээрэн, онтон Державин тылбаастаабыт “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотун тиэкиһин булан ааҕан, ону тибеттэр “Гэсэр”, монгуоллар “Джангар”, кыргыыстар “Манас” эпостарын кытта тэҥнээн, диссертация суруйа сылдьарын сэһэргээтэ.
Эпостары билиһиннэрии тэрээһинигэр сылдьыбыт дьон бары олус астыммыттар. Бүлүү улууһуттан сылдьар Наталья Прокопьева санаатын үллэһиннэ.
Презентация кэнниттэн төгүрүк остуол тэрилиннэ. Онно тылбаас, эпостары толоруу уратыларын, салгыы хайдах былааннаахтык үлэлиир туһунан аһаҕас кэпсэтии буолла.
Арассыыйаҕа Норуоттар сомоҕолоһууларын, оттон Саха Сиригэр Култуура сылларыгар эпостаах норуоттар ити курдук доҕордоһуу түһүлгэтин түстээтилэр диэн туран, Кыргызстан эпосовед учуонайа Талантаалы Бакчиев алгыстаах тылынан түмүктүүбүт.
Сырдаттылар: Анисия Иевлева суруйуута, Михаил Эверстов-Соргу устуута