Розалия Докторова: «ОЛОҤХОЛУОМ ИННИНЭ АҔАБЫТТАН КӨРДӨҺӨБҮН»
Розалия Докторова. Аҕатын Көһөҥө Бүөтүр алгыһа кинини арыаллыыр, тыыннаах тыл имэҥэ кинилиин ситимниир.
«Розкаа», — диэн хараҕа суох эһэтэ Испирдиэн сиэн кыыһын ыҥырдаҕына, анараата хап-сабар хоруйдаан кэбиһэн, ханна саһан турара биллэн хаалан, бэрт түргэнник сиэн уонна эһээ сасыһыылаах оонньуулара бүтэн хаалар. Сотору эһэтэ эбэҥкилии, атын дьикти дьүрүлгэни таһааран, ыллаан барар.
Олоҥхону толорооччу Розалия Докторова эһэтин, эбэтин далбарыгар улааппыт сылларын, Эдьигээҥҥэ ааспыт оҕо сааһын наһаа күндүтүк саныыр. Кини самаан сайын күөх суугунун саамай нарын-намчы кэмигэр бэс ыйын 6 күнүгэр, икки уоллаах Петр уонна Анна Решетниковтарга бастакы уонна соҕотох мааны кыыс оҕонон кэлэн, барыларын сүрэҕин уулларбыт, тута «паапа оҕотунан» аатырбыт.
Роза уонна өссө үс уол төрүүр дьылҕалара таайан, ыраах хоту оройуоҥҥа Эдьигээн Баахынайын оскуолатыгар ананан кэлбит дойду оҕото Петр Егорович олохтоох биэлсэр кыыһы Анна Спиридоновнаны көрсөн, сөбүлэһэн ыал буолан, манна 10-тан тахса сыл олорбуттар.
«Ийэм биэлсэр буолан, күнүстэри-түүннэри үлэлиирин өйдүүбүн. Бөһүөлэккэ туох эрэ эчэйии буоллун, дьахтар төрөөтүн, ким эрэ атаҕын-илиитин тоһуттун, эмтии, быыһыы-абырыы мин ийэм ыстанар. Ардыгар аҕам көмөлөһө барсар. Бэйэтэ хорсун, иҥнэн-толлон турбат майгылаах буолан, тэҥҥэ түсүһэн иһэр эбит. Аны мин ону көрө сылдьан, ийэм үлэтигэр ымсыырабын. Онон эмп эҥэрдээх үлэни, дьоҥҥо үтүөнү оҥорор идэни туохтан да ордук үлэ курдук ылынным», — диэн Розалия Петровна оҕо сааһын кэпсээнин саҕалыыр.
3 уолу кытта тэҥҥэ буккуһан улааппыт, иннин-кэннин быһаарса үөрүйэх буолан, Роза биир сиргэ таба олорбот, күрүө үрдүнэн сүүрэ сылдьар сытыы киһи эбит. Ийэтэ соҕотох кыыһын маанылаан, саҥа ырбаахы тигэн, кэтэрдэн ыыттаҕына, уолаттары кытта оонньуу, оту-маһы үрдүнэн-аннынан сүүрэ сылдьан, хайа түһэн кэбиһэн, дьонун сонньутар эбит.
«Баракааһым элбэх буолааччы. Ийэбит өрөн ортолоппут таҥаһын сабын барытын сүөрэн, штораны быһа кырыйан, люстраны алдьатан. Ол аайы, бырааппын Генаны балыйабын. Эрдэттэн Геналыын кэпсэтэбин, киниэхэ минньигэстэн бэрсиэх буолан, тылын ылабын. Быраатым миигиттэн 5 сыл балыс, наһаа өйдөөх, олус холку. Саамай кырабыт буолан, дьоммут олох мөхпөттөр. «Хантан тыал үрэрин» сэрэйэллэрэ эбитэ буолуо даҕаны, биирдэ хаҕыстык саҥарбатахтар эбит», — диэн билигин сылаас тылынан оҕо сааһын ахтар.
Роза 5 сааһыгар дьиэ кэргэн Баахынайтан оройуон киинигэр Эдьигээҥҥэ көһөн киирбит. Манна Анна Спиридоновна дьонун кытта бииргэ олорбуттар. Розалия Петровна эһэтин Испирдиэни, эбэтин Маарыйаны наһаа сылаастык ахтар:
«Бүлүү эҥэртэн төрүттээх дьон, эбэҥкилэргэ нуорма ас биэрэллэрин истэн, Эдьигээҥҥэ көһөн кэлэн олохсуйбуттар. Сабаҕалыырбынан Алексеевтар диэн араспаанньаларын эбэҥкилии Иннокентьевтарга уларытан, омуктарын эбэҥкинэн суруттарбыттар. Кыратык эмэ эбэҥки тылын үөрэппиттэр, таба иитиитинэн дьарыктаммыттар. Эһэм өйдөөх оҕонньор эбит. Үөрэххэ улахан суолта ууран, оҕолорун барыларын үөрэттэрэн, киһи-хара оҥорбут. Киһиргээбэккэ эттэхэ, оҕолоро бары идэ ылан, дьон үтүөтэ буолбуттара. Эдьигээҥҥэ биллэр-көстөр, салайар үлэҕэ, эмтиир эйгэҕэ үлэлээбит дьон. Эһэм наһаа аһыныгас, дьоҥҥо үтүө сыһыаннааҕа. Бултаан, балыктаан кэллэҕинэ, булгуччу ыалларыгар, кыамматтарга, аҥардастарга өрүү бэрсэр эбит. Аны наһаа элбэх кэпсээннээх буолааччы, кэнники эбэҥкилии уһатан-унаарытан ыллыырын өйдүүбүн. Эбэм сырдык хааннаах, кыра намчы эмээхсин этэ. Эдэригэр дьүһүннээх үтүөтэ эбитэ буолуо. Бэйэтин наһаа кыанар этэ, 70-чатыгар табаҕа ыстанан тахсара».
Испирдиэннээх Маарыйа сиэннэрин көрөн-истэн, биэбэйдэһэн, эбээ, эһээ ураты сылаас тапталларыгар бигээн улаатыннарбыттар. Петр Егорович хоту сир хоһуун дьонун, өлгөм булдун-аһын сөбүлээбит, ол да буоллар, ийэтэ Евдокия Исаевна Новгородова: «Дойдулаах киһи дойдугар кэл», — диэн ыҥырбытыгар, Решетниковтар 1970 сыллаахха Тааттаҕа Чөркөөххө көһөн кэлэллэр.
Розалия оскуоланы бүтэрэн баран, культпросвет училищетыгар киирбит. 1979 сыллаахха үлэтин «кулууп тэрээһиннэрин режиссера» диэн идэлээх Кыйы кулуубугар саҕалаабыт. Оччолорго Тыараһаҕа управляющайынан үлэлии олорбут Елена Петровна Харитонова күн аайы тэрилтэ үлэһиттэрин көрсөн, туох былааннаахтарын истэн, сүбэлэһэр эбит. Сайаҕас майгытынан дьону түмэн, салайааччы быһыытынан ирдэбиллээх сыһыанынан, бөһүөлэк олоҕо сэргэх, үлэтэ-хамнаһа кыайыылаах-хотуулаах буоларыгар көҕүлээн, Тыараһа олоҕо оргуйан олорор эбит. Бу кэмҥэ эдэр үлэһит Розалия Петровна сценарийынан олоҥхоҕо олоҕуран, дьүһүйүү туруоран, Тыараһа ыллыыр-туойар дьонун оонньоппуттар. Кыйыга сыл аҥара үлэлээн баран, Чөркөөххө тахсан, эмиэ кулуупка үлэлээбит.
«19 сааспар училищены бүтэрэн, эп-эдэркээн сааспар үлэлээн саҕалаабытым. Уонна били уол оҕолуу майгым син биир өрө биэрэ сылдьар. Танцыга, биэчэргэ кыра бэрээдэк кэһиитэ, айдаарсыы таҕыста даҕаны, сулбу хааман тиийэн, уоту холбоон, музыканы арааран кэбиһэбин. Туох да иһин уонна иннибин биэрбэппин», — диэн Розалия Петровна билигин эдэр бэйэтин сөҕөн, күлэ-күлэ кэпсиир.
Сырдык хааннаах, саҥаран-иҥэрэн, күлэн-үөрэн, кимниин да биир тылы булар эйэҕэс-сайаҕас, сырдыгынан сыдьаайа сылдьар кыыһы ыраахтан көрө сылдьан оҕо эрдэҕиттэн сөбүлээбит, бииргэ үөрэммит уола Трофим Докторов аармыйаттан кэлэн баран, тапталыгар итэҕэтэн, өйүнэн, сымнаҕас майгытынан абылаан, элбэх саҥата суох эр киһилии эппитин толорор судургу бэйэтинэн сөбүлэтэн, 1980 сыллаахха эдэр дьон урууларын тэрийэллэр. Утуу-субуу уоллара Петя, кыргыттара Аня, Шура төрүүллэр. Розалия Петровна били оҕо сааһыгар ийэтин көрө сылдьан, кини үлэтигэр ымсыырбыт санаата хантан эрэ ыраахтан көбөн тахсан, медучилищеҕа акушер үөрэҕэр туттарсан, туох да харгыһа суох киирэн хаалар. Уонна дьэ, бэйэтин идэтин булбутун, бу киниэнэ буоларын этинэн-хаанынан билэр, өйүнэн-санаатынан ылынар. Чахчы, ийэтин да, аҕатын да өттүттэн медик идэлээхтэр аймахха элбэхтэр.
Санаатыгар ырыаттан-тойуктан ыраах киһи, өбүгэтиттэн тардар хаана оонньоон, дьиэтигэр туойар, ыллыыр буолар. Ырыата-тойуга ис-иһиттэн бэйэтэ тахсар курдук буолар. Петр Егорович ону истэ сылдьан, аҕалыы сэмэйдик үөрэр, өрүү хайгыыр эбит: «Итинник туойар киһи аҕыйах ээ. Туойарыҥ үчүгэй». Розалия Петровна эр ылан, сотору сыанаҕа, араас тэрээһиннэргэ туойан саҕалыыр.
«Ырыа эмиэ тахсардаах, тахсыбаттаах. Ардыгар бэйэм соһуйуохпар диэри тылым бэйэтэ кутуллан киирэ турар буолар. Сороҕор ырыам бүтэҥитик тахсар, тылларбын эмиэ ыган, онтон-мантан «көрдөөн» таһаарабын. Олоҥхоҕо наһаа өр чугаһаабатаҕым. Сананан көрөн баран, наһаа уустугуттан салларым. Бэйэтэ чугаһатар уонна киирэр кэмнээх эбит. «Ийэ олоҥхоһут кыыһа олоҥхолуохтааххын« диэн үүйэ-хаайа тутар тыллары олус чугастык ылыммат буола сатыырым. Ол да буоллар, сотору олоҥхо бөлөҕөр киирэн, олоҥхо дьоруойдарын ырыаларын толорон саҕалаабытым» — диир билигин туойар, оһуохай таһаарар, олоҥхону толорор Розалия Докторова.
Ийэ олоҥхоһут Петр Решетников – Көһөҥө Бүөтүр сурукка киирбит икки олоҥхолоох – «Сүүрэр сулус сырыыта сырыылаах, сыыйылла хара сүүрүүк аттаах, аһыныгас санаалаах Айыы Дьураҕастай бухатыыр» уонна «Уордайа Хаан». Розалия Петровна аҕатын бастакы олоҥхотун хам-түм да буоллар, ылан ааҕа сылдьыбыта билэн, арай биир киэһэ тыл тыллыын силбэһэн кутуллан, сааһыланан, соһуйуон иһин, олоҥхо тыла-өһө бэйэтэ-бэйэтиттэн тэптэн, дьүөрэлэһэн-ханыылаһан хоһоон буолан киирбиттэр. Ити аҕата бу орто дойдуттан барбытын кэнниттэн эбит. Олоҥхону толорууга соҕотоҕун холоно илик киһи, аан бастаан Мэҥэ Хаҥаласка сүрэхтэммит. Субу тахсан, саҥа этэн-тыынан истэҕинэ, Агафья Еремеевна Захарова курдук бэрэссэдээтэллээх дьүүллүүр сүбэ сэгэс гына түспүтүн көрөөт да, эр ылан, устар ууну сомоҕолоон, олоҥхотун тылын, ырыатын кутан-симэн барбыт. Бу күрэскэ, үөрүөн иһин, олоҥхоһут Ноорой бирииһин туппут. Чаҕылхай сүрэхтэнииттэн тэптэн, Үөһээ Бүлүүгэ тэриллибит Олоҥхо ыһыаҕар кыттан, саҥа саҕалааччыларга эмиэ бастаан, олоҥхоҕо алгыстаах аартыга аһыллар.
«Мин аҕам олоҥхотун толорор буолан, миэхэ бу олоҥхо наһаа чугас, истиҥ, сылаас тыыннаах. Аҕам бэйэтэ айылҕалаах буолан, олоҥхолуу киириэм иннинэ аҕабыттан көрдөһөбүн. Көмөлөһөрүгэр уонна тылларын уларыттахпына хомойботугар. Ырыам-тойугум таҕыстаҕына, ис-испиттэн иэйэн-куойан ыллаатахпына, санаабар, аҕам хаартыскаттан «мүчүк-мүчүк» үөрэр курдук гынар».
Розалия Петровна Кэбээйи сиригэр ыытыллар Олоҥхо ыһыаҕар «Уордайа Хаан» диэн аҕатын иккис олоҥхотун аан бастаан толоруоҕа. Олоҥхо тойуга тохтор түһүлгэлэригэр аҕатын алгыһа кинини арыаллыыр, тыыннаах тыл имэҥэ кинилиин ситимниир.
Жанна БУРМИСТРОВА.