Олоҥхо ыһыаҕа диэн өйдөбүл урут баара дуо?

Быйыл Олоҥхо ыһыаҕа Нерюнгри оройуонугар Таастаах диэн сиргэ от ыйын 4-5 күнүгэр буолан ааста.

Биһиги Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университет фольклор уонна культура кафедратын устудьуоннара доцент Т.В. Илларионова салалтатынан сайыҥҥы фольклорнай практикабытыгар Нерюнгри ыһыаҕын көрө-истэ анаан кэллибит.

Бу Олоҥхо ыһыаҕын туһунан профессор Василий Васильевич Илларионовтыын кытта сэһэргистибит.

—Олоҥхо ыһыаҕа диэн хаһааҥҥыттан киирбитэй?

-2005 с. сэтинньи 25 күнүгэр биһиги олоҥхобут ЮНЕСКО штаб квартиратыгар киһиаймах тылынан айымньытын кылаан чыпчаалынан биллэриллибитэ. Аан дойдуттан элбэх сайаапка киирбититтэн биһиги олоҥхобутун талан ылбыттара улахан үрдүк сыанабыл этэ.

Саха олоҥхото дириҥ ис хоһоонунан, толоруллуутун таһымынан, поэтическай кырааскатынан бастыҥнар ахсааннарыгар киирбитэ. Ол эрээри билиҥҥи кэмҥэ сүтэр-уостар куттала баарын эмиэ билиммиттэрэ. Дьэ ол иһин ХХI үйэҕэ сайыннарар, тарҕатар онна үйэтитэр наадалааҕа  биллибитэ. Киргизтэр “Манас”, буряттар “Гэсэр” эпическэй айымньыларын курдук харыстааһын, тарҕатыы уонна салгыы сайыннарыы боппуруоһа турбута.

Оччотооҕу президент В.Штыров анал дьаһалынан Олоҥхо тус сыаллаах Судаарыстыбаннай программатын оҥоруу соруга турбута. Оччотооҕу Правительство бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Е.И.Михайлова салайааччылаах комиссия тэриллибитэ. Онуоха култуура министрэ А.С.Борисов, Ил Түмэн депутата А.Н.Жирков,  АГИКИ профессора  А.Е.Захарова, уиверситеттан мин, АГИКИттан музыковед В.С.Никифорова үлэлээбиппит. Элбэх этиилэр олоҥхону научнайдык  үөрэтиигэ, салгыы сайыннарыыга, тарҕатыыга, үйэтитиигэ киллэриллибиттэрэ. Архыыпка баар олоҥхолору сиэрийэнэн бэчээттээн таһаарыыга 21 томнаах «Саха боотурдара» сиэрийэ былааннаммыта, олоҥхо педагогиката диэн өйдөбүл үскээбитэ. “Олоҥхо уонна ыччат” диэн программа баар буолбута, олоҥхоһуттар тустарынан матырыйааллары хомуйуу, кинилэр олоҥхолорун бэчээттээн таһаарыы былааннаммыта. Ити тус сыаллаах программаҕа  Олоҥхо ыһыаҕын сыл аайы улуустарынан тэрийэн ыытыы көрүллүбүтэ.

—Олоҥхо ыһыаҕа диэн өйдөбүл урут баара дуу?

-Настя, сөпкө ыйытаҕын. Урут Олоҥхо ыһыаҕа  диэн өйдөбүл суох этэ. ЫҺыах диэн самаан сайын үрдүкү Айыыларга анаан бэс ыйыгар сүөһү иитиитинэн дьарктанар сахалар ыһыах ыһаллара. Научнай литератураҕа ол туһунан этнографтар, фольклористар элбэхтик суруйан тураллар. Эһиги И.А.Худяков  “Краткое описание Верхоянского округа,” В.Л.Серошевскай «Якуты», Г.В.Ксенофонтов, билиҥҥи этнографтар Е.Н.Романова, Р.И.Бравина үлэлэрин да көрүҥ, онно Олоҥхо ыһыаҕа диэн өйдөбүл суох.

Тус сыаллаах судаарыстыбанай программаҕа Олоҥхо ыһыаҕа диэн өйдөбүлү туспа строканан киллэрбиппит. Маҥнай утарсыы баара. Ону биһиги «олоҥхо барытыгар бухатыыр кыайан-хотон, кэргэннэнэн эргиллиитэ ыһыаҕынан түмүктэнэр» диэн санааны киллэрбиппит. «Олоҥхо ыһыаҕа бары текстэргэ норуот утарсааччыларын кыайан-хотон кэлиитэ — — аҕа ууһун, бүтүн норуот кыайыытын курдук көстөр уонна ыһыаҕынан түмүктэнэр болҕомто буолуохтаах», — диэбитим.

Мин этиибин Тус сыаллаах программа олоххо киириитин комитетын председателэ А.Н.Жирков күүскэ өйөөбүтэ.  2009 сыллаахха Бэйдиҥэҕэ Олоҥхо ыһыахтарын тэрийэн ыытыыга семинар ыыппыппыт. Ол  семинарга  «Олоҥхо уонна ыһыах » диэн улахан дакылаат оҥорбутум, ол сүнньүнэн Олоҥхо ыытыллыытын сиэрин-туомун, бэрээдэгин, туох тутуулар барыахтаахтарын регламенын чочуйан оҥорбуппут. Итинтэн ыла ыһыах тэриллэн ыытыллар сирдэригэр научнай-практическай конференциялары анаан тэрийэн ыытар буолбуппут. Ол Олоҥхо ыһыаҕын тэрийэр улуустарга көмө пособие быһыытынан тахсар буолбута. Улуустарынан уон сыл Олоҥхо ыһыахтарын тэрийэн ыытан баран,  “Олоҥхо ыһыахтара: түмүк санаалар” диэн кинигэни суруйан таһаарбытым. Ол кинигэни булан ааҕаргыыгар сүбэлиибин.

—Быйылгы ыһыах тоҕо промышленнай улууска тэриллэн ыытыланна?

-Президент В.А.Штыров Горнай Бэрдьигэстээҕэр тэриллибит Олоҥхо ыһыаҕар сылдьан баран, Мирнэй куоракка Олоҥхо ыһыаҕын тэрийэн ыытыҥ диэн сорудахтаабыта. Биһиги ону ылыммыппыт уонна үлэлээн барбыппыт. Мирнэй оройуона уруккута Садын оройуона этэ. Сахатыйбыт эбэҥкилэр «Новай» совхоз киинигэр олорбуттара. Олохтоох сахалары уонна сахатыйбыт эбэҥкилэри  кытта үлэлэһэн, хоһууттар тустарынан номохторго олоҕуран, ыһыаҕы тэрийбиппит.

Мирнэй нууччалара уһуннук олохтоох сахалары уонна эбэҥкилэр култуулары олоҥхо ыһыаҕын бэркэ тэрийэн ыыппыттара. Онтон Алдаҥҥа Олоҥхо ыһыаҕын тэрийэн ыытарбытыгар уһуннук сахалары кытта  алтыһан олорбут нууччалар, олохтоох эбэҥкилэр эмиэ үөрүүнэн кыттыспыттара. Билигин Тополинайга олорор ньымкакааны толорооччу Анфиса Авелова бэйэтин репертуарынан көхтөөхтүк кыттыспыта. Алданнар олус бэркэ тэрийэн ыыппыттара. Дьэ, ол иһин Нерингрига да Олоҥхо ыһыаҕа бэркэ тэриллэн ыытылларыгар саарбахтаабат этибит.

Аҕа дойду Улуу сэриитэ кыайыынан түмүктэммитэ 80  уонна Нерюнгри куорат тэриллибитэ 50  сылылаах юбилейдарын кытта хоһуласта. Онон тэрээһин олус үчүгэй. Урут хаһан да ыһыахтаабатах улуус саха национальнай бырааһынньыгын кытта алтыһыннаран  ыытыллыбытыттан олохтоохтор бэйэлэрэ да астыннылар.

Ыһыах үөрүүлээхтик аһыллыытын сценарийын Олоҥхо институтун директора, филологическай наука кандидата Р.Н.Анисимов уонна ити институт научнай үлэһитэ Алла Божедонова, мин үөрэнээччилэрим, олус дириҥ ис хоһоонноон, норуоттар доҕордоһууларын идеятынан салайтаран оҥорбуттара олус үчүгэй. Сорох түгэннэрин үҥкүүнэн доҕуһуоллаабыттара ыһыах дьонун астыннарда..

-Василий Васильевич, бэйэҥ тэрийэн ыыппыт тута хоһуйууга аналлаах куонкуруһуҥ туһунан кэпсээ эрэ.

-Мэлдьи буоларын курдук, олоҥхоҕо уонна оһуокайга хас да суол куонкурус буолла. Урут эдэр эрдэхпинэ, оһуокай күрэҕэр улуустарга да, Туймаадаҕа даҕаны сүүрбэччэ сыл жюри председателэ этим. Олоҥхоҕо да уопсайа биир оччо сыл жюрига үлэлээтим.

Тутатына хоһуйан олоҥхолооһуҥҥа куонкурус Алдаҥҥа ыытыллыбыт ыһыахтан саҕалаан тэрийэн ыытабыт. Дьиҥэ, олоҥхону тута хоһуйан толорууга болҕомто ыытыллыахтаах да, үгүстэр соччо сэҥээрбэттэр. Аудентичнай толорууну сайыннарыахтаахпыт. Ол аата олоҥхоһут бэйэтэ толорор тута хоһуйан, ыллаан-туойан, хайа баҕарар аудиторияҕа истээччилэри сэҥээрдэр курдук толоруохтаах. Билигин үгүстэр бэлэм текси үөрэтэн баран, ону толороллор. Мэлдьи биири толорор дьоннор бааллар. Олоҥхону нойосуустан буолбакка, эбэн-сабан, уус-уран тылынан кутан-симэн, этэн-тыынан, ыллаан-туойан сэргэхтик толорор наада. Бэл,  кылаан чыпчаалы ылбыттар бэриллибит теманы арыйбакка хаалаллар. Бу боппуруоска анал семинар ыытар сөп буолсу. Кылаан чыпчаалы тутатына хоһуйууну баһылаабыттарга биэрэр сөп.

Быйылгы куонкуруска уруккуга тэҥнээтэххэ, арыый да элбэх киһи суруттаран кытынна. Дьааҥыттан төрүттээх Слепцов Игнатий Васильевич Уус Алдантан киирсэр былааннаах этэ да, атын куонкуруска халыйан кыттыбата. Бастакы миэстэни Сунтаар биир бастыҥ олоҥхоһута Эконова Наталья Иннокентьевна айыы уонна абааһы бухатыырдарын күөн көрсүһүүлэрэ диэн теманы талан ылан бастаата. Иккиһи Амма Сатаҕайыттан сылдьар, саҥардыы олоҥхолоон эрэр Орлов ылла. Үсүһү  Бүлүүттэн Каролина Харлампьева   дьахтар төрөөһүнүн хоһуйан, үһүс буолла. Уоннааҕылар анал ааттары ыллылар.

Алексеев Константин, Егорова Дайаана, Заровняева Анастасия, ХИФУ устудьуоннара