Аҕатын олоҥхотун иҥэринэн

Учуонай, этнопедагог, “Арылы кустук” уопсастыбаннай түмсүү научнай салайааччыта Екатерина Петровна Чехордуна “Олоҕум ис тыына — олоҥхо” үбүлүөйдээх дьоро киэһэтэ Национальнай библиотека Историческай саалатыгар буолан ааста.

Кини аҕата Петр Афанасьевич Чехордун Таатта Тыараһатын олоҥхоһуттарыттан биирдэстэрэ, П.А. Ойуунускай, саха норуодунай суруйааччылара Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон, Н.Е. Мординов-Амма Аччыгыйа олоҥхотун кэрэхсээн истибит олоҥхоһуттара. Кини олоҥхотун аан дойду таһымнаах музыковед-учуонай, искусствоведение доктора Э.Е. Алексеев устубута. (Манна даҕатан эттэххэ, Эдуард Ефимович Саха сиригэр АХШ-тан дьиэ кэргэнинээн кэлэ сылдьыытыгар Екатерина Петровна аҕатын олоҥхотун устубутун буларыгар көрүһүннэрэн турардаахпын…).

Олоҥхоһут аҕалаах буолан, Екатерина Петровна бэйэтин өйдүөҕүттэн олоҥхо алыптаах эйгэтигэр биһиктэнэн улааппыт уонна ис кутун олоҥхонон иитиэйэхтээн, дьоро киэһэтэ аата кэрэһэлиирин курдук, олоҕо бүүс-бүтүннүү олоҥхо дьикти кэрэ тыынынан тыыннанар. Бүгүн аҕата, олоҥхоһут Петр Афанасьевич Чехордун уонна кини олоҥхотун алыптаах эйгэтин туһунан кэпсиибит.

Екатерина Петровна Чехордуна — СӨ үтүөлээх учуутала, РФ педагогическай уонна социологическай наукаларын Академиятын чилиэн-корреспондена, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, педагогическай наука кандидата, Бочуоттаах попечитель, Таатта улууһун уонна Тыараһа нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, Тыараһа орто оскуолатын бүтэрээччилэргэ “Бастыҥ чинчийии” стипендияны олохтообут меценат, «Гражданскай килбиэн» бэлиэ хаһаайына.

Кини Таатта улууһун Тыараһа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бастаан Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрбитэ. Үлэтин Хаҥалас улууһун Харыйалаах начаалынай оскуолатыгар алын кылаас учууталынан саҕалаабыта. СГУ историко-филологическай факультетын бүтэрбитэ. Начаалынай кылаастарга Алексеевскайдааҕы (Тааттатааҕы) РОНО методиһынан, Чөркөөх, Игидэй, Дьохсоҕон, Тыараһа орто оскуолаларыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан уонна завуһунан, улуустааҕы үөрэх управлениетын методкабинетын методиһынан, онтон сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. П.А. Ойуунускай аатынан Чөркөөх орто оскуолатыттан саҕалаан, өрөспүүбүлүкэтээҕи Ойуунускай ааҕыыларын көҕүлээн тэрийээччи. «Сырдык аартык», «Олоҥхо тыла-өhө», «Олоҥхо дойдута», «Олоҥхо олуга», «Олоҥхо эйгэтэ», «Билиҥҥи кэмҥэ оҕону түөлбэҕэ иитии, сайыннарыы», «Күннээх дьиэ» о.д.а. кинигэлэр, «Ыҥырар ыллыктар» 5 кылаас учебнигын, 20-чэ үөрэх методическай пособиетын, икки монография, үгүс ахсааннаах брошюра уонна ыстатыйа ааптара. Кини салалтатынан институт иһинэн «Олоҥхо педагогиката» диэн иитээччигэ, учууталга аналлаах көмө пособие сиэрийэтэ тахсыбыта.

СӨ национальнай оскуолаларын научнай-чинчийэр институтун социокультурнай проблемаларын лабораториятын салайбыта. Бу федеральнай научнай тэрилтэ сүрүннүүр научнай үлэһитинэн үлэлээбитэ. Таатта улууһун Тыараһа орто оскуола инновационнай үлэҕэ өрөспүүбүлүкэтээҕи статустаах опытнай-экспериментальнай площадкатын тэрийбитэ. Оскуолаҕа национальнай культура предмет быһыытынан үөрэтиллэр программатын оҥорбута. Екатерина Петровна чинчийбит, суруйбут «Олоҥхо — саха норуотун иитиитин төрдө» диэн концепциятыгар, СЭДИП технологиятыгар, олоҥхо педагогикатыгар олоҕурбут бырайыактары олоххо киллэрсэр.

«… Ааспыт олохпут биир алдьархайа ситим быстыытыгар сытар. Ордук биһиги, бүгүн биир үйэ көлүөнэтэ, тугу да туоһуласпакка, түөргүлээн ыйыталаспакка хаалбыт хомолтолоохпут. Олохпут, иитиибит оннуга диирбитигэр тиийэбит. Кырдьыга да, ол хомолто эрэ буолуо дуо, иэдээн буоллаҕа дии. Дьэ онон, хойугаан да буоллар, биһиги түөлбэбитигэр туох ордон хаалбытын, тугу ирдээн булбуппутун бастакы холонуу, саҕалааһын быһыытынан бар дьоммутугар таһаарабыт» диэн ааҕабыт Е.П.Чехордуна, И. Д.Филиппова «Тыараһа олоҥхоһуттара» (Дьокуускай, «Бичик» 2007) диэн кинигэлэрин киирии тылыгар. Кинигэҕэ Тыараһа нэһилиэгэр биллэринэн 17 олоҥхоһут киирбит. Олортон биирдэстэрэ Екатерина Петровна Чехордуна аҕата — Петр Афанасьевич Чехордун буолар. Кини 1903 с. Ойуун ууһун удьуоруттан төрүттээх Афанасий Нестерович Слепцов (Дойоҕолук Охонооһой) элбэх оҕолоох дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.

Бэйэлэрэ тиийиммэт-түгэммэт ыал кыра оҕолорун Бүөтүрү Кыйыга Чучуххай алааска олорор Леонтий Спиридонович уонна Агафья Степановна Чехордуннарга ииттэрэ биэрбиттэрэ. Афанасий Нестерович кэргэнэ Ефросинья Степановна бииргэ төрөөбүт аҕас-балыстар. Ииппит аҕатын Кыыттай Лэгэнтэй диэн ааттыыллар эбит. Билигин Кыйы уонна Чөркөөх икки ардыгар Кыыттай тоҕойо диэн сир баар. «Иитиллибит дьонун олус таптыыра, кэриэстиирэ. Бэйэтэ холку майгылаах, номоҕон этэ, ол да гыннар иитиллибит дьонун туһунан кэпсииригэр хайдах эрэ ураты уларыйара, куолаһа кытта сылаанньыйара. Кыыттай тоҕойун олус кэрэтик истэрэ. «Оҕонньоттору кытта кэпсэтэ олорон, Кыыттай диэни иһиттэр эрэ, «дьэ ол биһиги» дии түһэрэ», — диэн кэпсиир Екатерина Петровна.

Петр Чехордун 30-с сыллартан «Күөдүй» холкуос чилиэнэ. Эдэр сааһыттан кыайыылаах туруу үлэһит буолан, Ааллаах Үүн таһаҕасчыта, таһаҕасчыттар биригэдьиирдэрэ эбит. 1942 с. холкуоска хонуу биригэдьиирэ. Кырдьар сааһыгар хонуу үлэһитэ. Наар бастыҥнар кэккэлэригэр инники сылдьыбыт үлэһит, коммунистическай улэ ударнига. Тыыл ветерана.

Таатта архыыбыгар 1947 с. суруллубут «Ленин аатынан» уонна «Күөдүй» колхозтар кылгас историялара» диэн 4 киһи илии баттааһыннаах, үлэ араас хайысхата суруллубут докумуона хараллан сытар. Үлэ ударниктарын 1932-1936 сс. 1941-1946 сс. испииһэгэр П.А.Чехордун аата баар. Бу докумуонтан билистэххэ, кини 1941-46 сс. хонуу биригэдьиирэ (Ытык Күөл архыыба, 22ф. 1о, 50 ед.хр.). П.А.Чехордун сэрии иннинэ уонча сыл устата Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таһыспыта. Ол туһунан «Тыараһа» кинигэҕэ маннык суруллар: «Бу эрэйдээх, үгүс моһоллоох айан биир кырыныытыгар көлө ахсын 400-500 кг. таһаҕаһы тиэйэргэ сезон устатыгар биирдии айанньыкка 4 көлөнөн 4 кырыныыны оҥорорго былаан түһэрэллэрэ… Биһиги нэһилиэктэн бу ыарахан үлэҕэ Толстяков И.Л.. Мухин Н.В., Можаров Н.Н, Лягушин Е.Н., Чехордун П.А., Собакин Г.С. уо.д.а. сылдьыбыттара». (с.35).

1934 с.-1954 с. диэри Алдан көмүһүн хостооччуларыгар аһы-үөлү, таҥаһы- сабы, тугтар тэриллэрин атынан таспыттара. Таһаҕаска 10-ча улуус дьоно кыттыбыта. Сырыы-айан олус ыарахана… Петр Афанасьевич сэрии инннинэ күһүн муус ылыллыбытын кэннэ, чардаакка түһэн өлө сыспыта, ыарыһах буолбута. «Баччаҕа тиийиэх, олох олоруох быатыгар, эһиги тардаҥҥыт, Онтуун Боппуок түбэһэ кэлэн, соһон таһааран, үрүҥ тыыммын өллөйдөөбүтэ. Чахчыта, тоҥон хамсаабат буолан эрэр киһини быыһаабыта», — диэн оҕолоругар кэпсиирэ уонна Онтууҥҥа мэлдьи махтанара эбитэ үһү. Онтууну, кэлин дьиэтэ суох кэмигэр дьукаах олордубут. Ол ууга түспүтүттэн тэмтэрийэн, астма диэн ыарахан ыарыыга ылларан, аармыйаҕа ылбатахтара. Кини сэрии кэмигэр араас биригээдэни салайан, холкуос актыыбыгар, хонуу үлэтигэр өйүн-санаатын, күүһүн-күдэҕин биэрэн бэриниилээхтик үлэлээбитэ. Сэрии кэннинээҕи эйэлээх олох бастакы сылларын туһунан «Күөдүй» холкуос председателэ В.К. Сабарайкин хаһыакка ыстатыйа таһаартарбыт. Онно үгүс чахчыны суруйбут. Ол иһигэр «Ыытыллыбыт эбэһээтилистибэни маннык толорбуттара этиллэр: сэлиэһинэй 60ц., нэчимиэн 328,5ц, дьаарысса 93,8ц., эбиэс 22,5ц. Итини барытын тэрийбит, үлэлээбит хонуу биригэдьиирдэрэ С.Собакин, Д.Сунхалыров, П.Чехордун ааттара чорботон бэлиэтэммиттэр, кинилэри сэргэ атын да үлэһиттэр ааттаммыттар. Петр Афанасьевич сыралаах үлэтэ 1946 с. бастакылары кытта бииргэ «1941-45сс. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн сыаналаммыта.

«Таатта» хаһыакка (от ыйын 5 күнэ, 1995с.) Кыйы Кырата «Сырдык мөссүөннэр» диэн очеркатыгар Е.П. Чехордун туһунан маннык ахтар: « Бүөтүр сиэр-майгы өттүнэн көнөтүн, судургутун, үлэ күттүөннээхтик ыытыллыытын ситиһиигэ бэйэтэ көҕүлүүр күүһүнэн буоларын, инникини сылыктаан, өтө көрөн дьаһалтаҕа сылдьыбытын ахталлар, кырдьаҕастар. Кыһынын этэргэ дылы, тостор тымныыга ыраах сиргэ таһаҕасчыт буолуу эмиэ туспа дьулууртан, тулууртан, булугас өйтөн, кыанар эттэн-хаантан ситимнэнэр үлэ буоллаҕа. Таһаҕас тиэйиилээх 40-ча көлөлөөх обуоһу салайыы манан аҕай дьыала буолбатах, маныаха дьон өйүн-санаатын түмүөххэ наада. Аны сэрии кэмэ буолан, байыаннай кэм ирдэбилинэн ылыллыбыт таһаҕастан биир да киилэни, устууканы итэппэккэ миэстэтигэр тиэрдии эппиэтинэһэ кытаанах буоллаҕа. Ама ааспытын иһин сүүһүнэн көстөөх Ааллаах Үүҥҥэ, Томмокко тардар-тарпат 4-түү сыарҕалаах атынан кыс устата сыыланхайдатыы, оо, киһи эрэ этэ салаһар түгэнэ. Муус кыаһаан буолбут дьон тоҥоро, ырбыт ат соро, охтубут көлө муҥа, үлүйэн баҕыарбыт илии-атах дьаралҕана, аанньа аһаабатах күннэр, уһуннук утуйбатах түүннэр… Оо, үлүгэрдээх үрдүк дабааннары сүһүөҕү бокутан, көҕүһү көтүрэн, тыыны-быары кыаратан өрө тахсыы төһөлөөх сору-муҥу көрдөрбүтэ буолуой? Быһата, дьон киилэ тулуйбут буолуохтаахтар.

Бүөтүр Охонооһойобус сэрии сылларыттан саҕалаан кэккэ сылларга хонуу биригэдьииринэн үлэлээбитэ. Кини үлэлиир сылларыгар холкуоска үлэ оҥорон таһаарыыта тупсубута. Оччолорго холкуос оҕолуун-уруулуун 140-ча үлэһиттээҕэ. Төһө да сут-кураан оҕустар, от оттонуута, сүөһү-ас иитиллиитэ, бородууксуйа ылыллыыта сэрии иннинээҕи таһымтан улаханнык таҥнары түһэриллибэтэҕэ. Оттон 1944 с. биир гааттан ортотунан 12,3 центнер бурдук үүнүүтэ ылыллан, холкуос өрөспүүбүлүкэ Кыһыл Знамятын ылар чиэскэ тиксибитэ. Ол барыта дьон, буолан баран — oҕo-дьахтар, кырдьаҕастар ийэ дойду көмүскэлин иһин эт-тирии баранар, хары күүһүнэн үлэлэрин түмүгэ этэ. Манна салайааччыны тус бэйэтин тэрээһинин, дьоҕурун, сатабылын, үлэни табан аттарыыытын үтүөтэ-өҥөтө элбэх. Үөрэҕэ суох көннөрү саха киһитигэр хайдахтаах курдук үтүө хаачыстыбаный?

… Бүөтүр кэлин кырыйдар да, эдэрдэргэ өрүү сүбэһит буолара. Биир кэм бииргэ үөрсэрэ, хомойоро. Оттон производство өрө көтөҕүлүннүн да бу сүргэтэ көтөҕүллүбүтүн көрүөҥ…»

Петр Афанасьевич Чехордуну олоҥхоһут быһыытынан дьон өйүгэр-санаатыгар хаалларбыт сырдык өйдөбүлүн, дьон ахтыыларын кытта билсиэҕиҥ.

Е.Д. Андросов «Олоххо тардыһыы күүһэ» кинигэтигэр (Дьокуускай, «Бичик», 2003) Е.П. Чехордун туһунан маннык суруйар:

«Олонхоһут, сэһэнньит, күнү-дьылы кэтээн көрөр билгэһит киһи этэ. Ол эрээри олонхотунан, сэһэнинэн наһаа үлүһүйбэтэх, кэмиттэн кэмигэр эрэ ыллыан-туойуон олус баҕаран кэллэҕинэ, олоҥхолоон, ыллаан дьэгдитинэр идэлээх эбит. Бэрт ыраас лоҥкунас куоластаах, олоҥхотун сирин-дойдутун да хоһуйара, ууһунан-уранынан олус үтүө олоҥхоһут эбитэ үһү. Куолаһын дэгиттэр уларыта-тэлэритэ сылдьан ыллыыра».

Кыйы олохтооҕо П.Е. Полускин (1907с.т.):

«Бүөтүр Охонооһойобус олоҥхотун |сэрии инннинэ истибитим. Биирдэ Даайа Амматыгар холкуос наадатыгар киирэ сылдьан олоҥхолообута. Биһиги ол сыл Даайаҕа кыстаан олорорбут. Бэрт ыраас куоластаах этэ. Лоҥкунатан үчүгэйдик ыллыыра. Сири-уоту хоһуйара ууһа-урана бэртээхэй буолара. Бүөтүр Охонооһойобус атын олоҥхоһуттартан сүрүн уратыта: бухатыырдары олус бэркэ ыллатара. Абааһы уолун уонна Айыы бухатыырын ырыата киниэнэ кимиэхэ да маарыннаабат этэ. Олоҥхотун аатын өйдөөбөппүн».

Е.С. Постникова Е.П.Чехордунаҕа суругуттан:

«Мин бастакы кылааска үөрэнэр сылбар эн аҕаҥ Бүөтүр Вера диэн кыыһа өлөн, соҕотох Ванята эрэ хаалан биһигини кытта Балаҕаннаахха Николай Турнин балаҕаныгар дьукаах олорбуппут икки сыл. Мин онно олоҥхолуурун истэр этим. Санаабар, Амма Аччыгыйа, Эрилик Эристиин, Уйбаан обраһын бу Бүөтүртэн ылбыт курдук толкуйдуурум…»

А.Р. Кривошапкина (1925с):

«Кыайыы ыһыаҕа буолла… Дьон мустуутугар ыһыаҕы олоҥхонон астылар. Олоҥхоһут Чехордун Петр Афанасьевич этэ. Куолаһа үчүгэйин өйдөөн хаалбыппын. Оҕо сылдьан, олоҥхону истэр этим. Аҕам олоҥхону сэҥээрэр буолан, олоҥхоһуттары ыҥыран олоҥхолоторо. Онно холоотоххо, Петр Афанасьевич куолаһа, кылыһаҕа үчүгэйин өйдөөн хаалбыппын. Биһиги дойдубут олоҥхоһуттарыттан быдан атын эбит», — диэн сыаналаабытым.

Кыйы кырдьаҕаһа Д.Н. Сунхалыров:

«Чехордун Петр Афанасьевич олоҥхолуурун мин аан бастаан күһүн Алланы туораан иһэн истибитим. Ол 1942 с. этэ, биһиги оттоон баран, төннөн иһэрбит. Онно хаайтаран хаалан хас да хоммуппут. Туох да транспорт суоҕа. Онно тугу гыныахтарай? Дьэ ол онно Бүөтүр оҕонньор олоҥхолообута, ол кэннэ улахан олонхоһут эбит диэн сыаналаатым. Оччолорго мин 18 саастаах эдэркээн этим, онон ханнык олоҥхотун, ким диэн дьоруойдардааҕын өйдөөбөтөҕүм. Оҕонньор доргутан сүрдээх улахан куоластаах этэ. Туох даҕаны сирин-дойдутун хоһуйан добдугуратан бухатыырдарын охсуһуннаран киһи куйахата күүрүөр диэри дуораһытара.

Онтон дойдутугар кэлэн баран ыаллара, аймахтара көрдөстөхтөрүнэ, ыллыыр дииллэрэ. Ол кэмнэ Тыараһаҕа үс олоҥхоһут баара. Байбал Аммосов уонна Сэмэтээй (Семен Иванович Собакин) үһүөн бииргэ олоҥхолууллара… Биирдэ кинилэри үһүөйэх туох эрэ бырааһынньыгар дуу, оонньууга дуу олоҥхолоппуттара. Мин бэйэм ол олоҥхоҕо сылдьыбатаҕым. Онно дьон Бүөтүр олоҥхотун ордорбуттар этэ, наһаа хайҕаабыттара. Кинини манна биирдэ дьэ үчүгэйдик истибиттэрэ. Мээнэ олоҥхолообот буолара. Итини таһынан, өссө биирдэ Дьиэбэгэнэҕэ олоҥхолуурун истибиттэр этэ».

Дьэ бу ахтыылартан көстөрүн курдук, П.А.Чехордун ийэ тылын сүөгэйин-сүмэтин иҥэриммит, бэлиэ куоластаах, дьон биһирээн, кэрэхсээн истэр бөдөҥ олоҥхоһута эбит. Дэлэҕэ да «истибиттэр этэ» диэн уос номоҕо буолуо дуо…

П.А. Ойуунускай Тыараһа нэһилиэгэр сырыытыгар, 1931 с. Кыйы үрдүнээҕи нэһилиэк Сэбиэтин дьиэтигэр тохтоон, дьону мунньан кэпсэппитэ. Кини Тыараһа ыччата төһө үөрэммитин, нэһилиэк үлэтигэр хайдах кыттарын, төһө комсомол, партия чилиэттэрэ баар буолбуттарын ыйыталаспыта. Манна дьон санаатын истэн баран, Платон Алексеевич нэһилиэккэ үлэ-хамнас балачча барарын бэлиэтээн туран, саҥалыы тииптээх сэттэ кылаастаах оскуоланы тутарга, нэһилиэк мунньаҕын ыҥыран, быһааран, тутуу маһын киллэртэрэргэ этии киллэрбитэ, көрсүһүүгэ нэһилиэк олоҥхоһуттарын испииһэктээн ылбыта.

Үлэ ветерана, пенсионер Д.Ефремов «П.А.Ойуунускай — Тыараһаҕа» диэн суруйуутугар («Коммунист» хаһыат, бэс ыйын 23 күнүнээҕи 1973 с. 75№) Платон Алексеевич Чехордун Бүөтүрү, Антонов Баһылайы, Толстяков Сэмэни уонна Доҕордуурап Ыкынаачайы Чөркөөххө киллэрэн олоҥхолоппутун, сорохторун Ытык Kүөлүнэн, куоратынан илдьэ сылдьан ыллаппытын ахтыбыт. Кэлин Петр Афанасьевич Чехордун олонхотун саха норуодунай суруйааччылара Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон, Н.Е. Мординов-Амма Аччыгыйа кэрэхсээн истибиттэрин Чөркөөх бөһүөлэгин олохтооҕо П.Е. Полускина ахтыыттан билсэбит:

«Мин Чохордуун Бүөтүр Охонооһойобуһу кытары сайын окко бииргэ үлэлии сылдьыбытым. Кэбиһиигэ бугул угара, мин оҕус сиэтэрим. Оҕустарбын кыайбакка муҥнаннахпына, Бүөтүр көмөлөһөн абырыыра. Бүөтүр сымнаҕас майгылааҕа. Мин өйдүүрбүнэн, биһиги илин Тааттаҕа оттооччулар, биир балаҕаҥҥа олорбуппут. Оччолорго Бэрэҕэ бэрт дьиэ-уот баара. Ол олордохпутуна биир күн Суорун Омоллоон кэлэ сылдьыбыта. Бүөтүрү көрдөһөн онно олоҥхолоппуттара. Суорун Омоллоон бэркэ болҕойон истэрэ уонна хас күппүлүөтүн кэннэ «Нуу!» диирэ. Бүөтүр Үрүҥ Уолан бухатыыр туһунан ыллаабыта, кэлин биирдэ ону эмиэ истибитим. Олортон хаалбыт лоскуйум маннык:

Барар сирдэрэ баҕана үүтэ буолбут,
Кэлэр сирдэрэ кэлии үүтэ буолбут,
Уһун санаалара иннэ үүтүнээҕэр аччаабыт.
Киэҥ санаалара саптааҕар синньээбит.
Үрүҥ тыыннарын өрүһүттэрэ, хара тыыннарын харыһыттара,
Бара сатаан Сорук Боллур уолларын
Сорудахха ыппыттар.

Онтон сотору буолан баран, Амма Аччыгыйа кэлэ сылдьыбыта. Онно эмиэ ылаппыттара. Бүөтүр икки ырыаны: «Үрүҥ Уолан ырыата», «Сорук боллур ырыата» диэннэри толортообута. Олус бэркэ ыллыыр быһыылааҕа, наһаа сэргээбиппит. Куолаһа доргутан улахана бэрдэ. Абааһы уолун ырыатын ыллаабытыгар куйахам үмүрүтэ тардан ылбыта. Үрүҥ Уолан ырыатыгар куолаһа холкута эчи, үчүгэйэ, доллоһутан ырыата-тойуга олус тахсыылаах этэ. Ити билигин ыллаабыт лоскуйбун ыллыам иннинэ балачча элбэҕи өйдүүрүм. Сороҕун умнубуппун. Кэлин 70-80 cc. суона (зона) көрүүтэ диэн тэнийэ сылдьыбыта. Онно толорбуппун биһирээбиттэрэ, өссө «кимтэн үөрэммиккиний, ким үөрэппитэй?» — диэн ыйыппыттара. Онуоха мин: «Ким үөрэтиэй? Чохордуун Бүөтүртэн истибитим. Тугу өйдөөбүппүн толордум», — диэбитим…»

Олоҥхоһут улахан кыыһа М.В. Романова ахтар:

«Биһиги аҕабыт Чехордун Петр Афанасьевич эдэр эрдэҕиттэн олоҥхолуурун сөбүлүүр этэ. Урут, биһиги кыра эрдэхпитинэ, Caҥа дьыл бырааһынньыгын иннинэ көрдөһөннөр олоҥхолотоллор этэ. Дьукаахтыын, тас ыаллыын, дьиэ иһэ толору буолуор диэри, 5-6 ыал мустан, киэһээҥҥи аһылык кэнниттэн сарсыарда халлаан сырдыар диэри олоҥхолотоллоро.

Төһө олоҥхону билэрин өйдөөбөппүн да: “ханныгы ыллатыаххытын баҕараҕыт?», — диирэ. Онон билэр олоҥхото биир эрэ буолбатах этэ.

Аҕабыт эдэригэр тахсыылаах куоластааҕа. Ордук абааһы уолун ыллатар эрэ, биһигинньик оҕолору итинтэн-мантан кэлэн тутан кэбиһиэх курдук саныырбыт. Арай, ыһыырынньык уотун сырдыгар бу кэлэр курдук буолаллара. Инньэ гынан суорҕанынан саптан кулгаахпар сыттык ууруннахпына, дьэ арыый тохтуурум.

Кэлин, оскуолаҕа киирбитим кэннэ, быыбаpra хаһыа да буолан, кулуупка ыллыыллара. Быыбарга дьон курдары сылдьан бүлүтүөннэрин уган бараллара.

Кулуупка хас эмэ сиринэн (библиотека хоһугар, кэнсиэр көрөр саалаҕа, киирэри кытта хоско) хас да олоҥхоһуту тэҥҥэ ыллаталлара. Онно санаабар, аҕам олоҥхолуур кэмигэр элбэх киһи мустара уонна кини олоҥхото уһун буолар курдуга. Түүн устата иккитэ-үстэ уларыйаллара.

1965-66 сыллар диэки Москваттан биир киһи кэлэн олоҥхоттон быһа тардыыны ыллатан, магнитофоҥҥа уһулан барбыта уонна хаартыскаҕа түһэрбитэ. Хаартыскатын оҥорон ыыппыта. Пластинкаҕа уһултаран ыытыах буолбута да, пластинката кэлбэтэҕэ. Пластинка тахсыбытын-тахсыбатаҕын билбэтим.

Кэлин, ыарыһах буолан баран, олоҥхолуохтааҕар буолуоҕу кыайбат буолбута. Ол да буоллар, арыыйда буоллар эрэ, киҥинэйэ сылдьаахтыыра. Үөрэҕэ суох этэ. Онон оҕо сылдьан истибит олоҥхолорум диирэ».

«Ийэбит аҕабыт туһунан: «Эдэригэр олоҥхолуур этэ. П.А. Ойуунускай олоҥхоһуттары мунньан ыллатан истэр идэлээх этэ. Онно биир кэмҥэ ыһыахха олоҥхолотон баран куоракка илдьэ сылдьыбыта. Онтон мин киниэхэ кэргэн тахсан баран олоҥхолуур идэтин сөбүлээбэтэҕим, ол иһин олох да бырахпыта диир буолара», — диэн ахтар Екатерина Петровна.

Петр Афанасьевич үгүс сэһэни, үһүйээни билэрэ. Олортон Тыараһа төрүттэрин, биллиилээх дьон туһунан суруйтаран хаалларбыта. Биир оннук үһүйээнэ Гуманитарнай чинчийии архыыбыгар баара биллэр. Хас да номоҕо «Тыараһа» кинигэҕэ киирбитэ.

«Аны санаатахха, аҕабыт уус-уран тылы, былыргы үгэстэри, билгэни балачча билэр, кэрэхсиир дьону кытта кэпсэтэр этэ. Тыараһа төрүттэрин, олорон ааспыт кэрэхсэнэр дьонун туһунан кэпсиир буолара. Салайар дьон киниттэн кэлэн, быйылгы күн-дьыл хайдах буолуоҕун туоһулаһар, сылыктатан ылар буолаллара. Наһаа холку, сытыары-сымнаҕас майгылаах, лоп-бааччы тыллаах-өстөөх, сылык толкуйдаах этэ — биһиги аҕабыт”, — диэн ахтар Екатерина Петровна.

Петр Афанасьевич Чехордун бастакы кэргэниттэн Иван диэн уол оҕо хаалбыта, иккис кэргэнэ Мотрена Спиридоновна биир кыыстаах огдообо этэ. Xacтa да оҕоломмуттарыттан икки оҕо киһи-хара буолбута. Мотрена Спиридоновна Чехордуна бэртээхэй кэргэн, туруу үлэһит этэ. Кини улахан кыыһа Мария Васильевна Романова дьоруой-ийэ. Онтон Екатерина Петровна инитэ Петр Петрович Чехордун Тыараһа оскуолатыгар директордаабыта, математик идэлээх. Кэргэнэ нуучча тылын учуутала. Уоллаах кыыс оҕолоро идэлээх үлэһит, ыал дьон.

Петр Афанасьевич кэргэнинээн сүүрбэттэн тахса сыл дьоллоохтук олорбуттара. Оҕолоругар уонна баалларыгар баттаһа төрөөбүт сиэннэригэр Петр Афанасьевич кэрэ сэбэрэтэ кэрэхсэнэр уобарас буолан сылдьар.

Олоҥхо түүнэ

Екатерина Петровна оҕо сылдьан аҕатын олоҥхолорун хайдах истэрин, ылынарын туһунан бу курдук үллэстэр:

«Олоҥхо урукку өттүгэр кыһыҥҥы уһун киэһэлэргэ иһиллэрэ. Мин ХХ-с үйэ иккис аҥаарыгар олорбут киһи буоларбынан уонна аҕам барахсан олоҥхоһут идэлээх буоларынан, олоҥхо биһигэр үөскээбитим диир толору кыахтаахпын. Ол эрээри аҕабыт ыарыһах буолан, мин 8-9 сааспар диэри истибит дьоллоохпун. Онтон кэлиҥҥи өттүгэр аҕабыт кыайан олоҥхолообот буолбута.

Оччолорго биһиги аҕабыт доруобуйата соччо бэрдэ суох этэ гынан баран, олоҥхолуура: тыына уһун, куолаһа чөллөркөй этэ.

Кинини бырааһынньыктарга олоҥхолотор быһыылаахтара. Киэһэ ас-үөл бөҕө тардыллара, дьукаах дьоно бары күө-дьаа буолан, биһиги олорор аҥаарбытыгар мустара. Онтон сыыйа-баайа таһараа ыалларбыт киирэллэрэ, дьиэбит тобус-толору киһи буолара.

Кэтэһиилээх кэм кэлэн, аҕам оһох иннигэр оннун булунар. Кини илин диэки хайыһан олорор. Хараҕын симэр, өйүн-санаатын түмүнэрдии төбөтүн хантаччы соҕус туттар, икки илиитинэн тобугуттан тардыстар, көхсүн этиппэхтиир, онтон сыыйа саҕалаан барар.

Олоҥхоһут маҥнай киэҥ-куоҥ, дэлэгэй куолаһынан кудуччу этэн саҕалыыр. Онтон дьэ эттэр этэн, туойдар туойан, лыҥкынас кылыһаҕынан кылыгыратан, чуор куолаһынан куйуһутан эҥсэн түһэн, үс дойду устунан айанын саҕалыыр, сырыытын сэһэргиир. Кини куолаһа үрдээн, намтаан, эҥээрийэн, эҥсэлийэн, эҕилдьитэн, добдугуратан биир кэм уу сүүрүгүнүү доллоһуйан олорор.

Күннээҕи түбүктэрин, сылааларын умнубут дьон олоҥхо алыптаах эйгэтигэр бүүс-бүттүүн киирэн олорор буолаллар. Аҕам дьарамай бэйэтэ, олоҥхо бухатыырыныы арыт улаатан, арыт куччаан, сүөм үрдээн, харыс соноон, биһигиттэн атын сиргэ, ыраах эйгэҕэ сылдьара тута көстөр.

Дьиэбит иһигэр олоҥхо кутуллар. Дьэ дуу, оччотугар кини бэйэлээх ырыата- тойуга, силлиэтэ-буурҕата, уота-холоруга тула ытылла, аттыбытыгар сырдыргыы сылдьар курдук буолара.

Биһиги кырабыт бэрдиттэн олоҥхо ис хоһоонун тутан өйдөөбөтөрбүт даҕаны аҥардас куолас, кылыһах, ырыа, тыл күүһүнэн туох кэпсэнэрин толору өйдүүрбүт таһынан, эппитинэн-хааммытынан, ис турукпутунан кытары сэрэйэн, таайан ылынабыт.

Аҕабыт куолаһа көмүрүө хаар курдук эҥин дьикти кылыһаҕынан кылыгыратан, уу сүүрүгүнүү сыыйылла уһуннаҕына, кэрэ бэйэлээх хаһан да харахпар көрбөтөх айыы хотуна өйбөр-санаабар устан ааһар.

Ол олорон иһиттэхпинэ, аҕам куолаһа добдугуратан, бииртэн биир тылы хааһахтан хостоон эрэр курдук этэн-тыынан эҕилдьитэн эрэр буолар. Оччоҕо аны өйбөр киэҥ алаас ойуулана түһэр. Кинини тулалаан турар эргэнэ хара тыата, туруору таас хайалара, үтүмэннээх таас үрэҕэ, өрүһэ устан харылаан, чопчу хартыына буолан көстөн да кэлбэтэр, мин кыракый төбөм сыыһыгар ханан да баппат тыаһа-ууһа, быһыыта-майгыта буолар.

Итинник мучумааннана олорон иһиттэхпинэ, дьукаах Мэхээлэ саҥата: «Ноо! Дьэ хайдах этэй?» — диэн көбдьүөрэн кэлэр. Итини эрэ күүппүт аҕам куолаһа өссө дэлэгэйигэр түһэн, дьэ холкутаан, чөллөрүйэн барарга дылы гынар.

Кини нүһэр лоҥкунас куолаһынан сыыйа соҕус этэн иһэн, арыый түргэтээн, үрдэтэн бардаҕына, эрдэттэн айыы бухатыырын айанын сэрэйэбин.

Айыы бухатыыра мин өйбөр тоҕо эрэ күн сардаҥатын курдук күлүмүрдүүр сырдыгынан сыдьаайар, холоруктуу ытыллар ахсым аттаах киһи буолан көстөр. Toҕo эбитэ буолла, кини хайаан да халлааҥҥа сулустары быыһынан сылдьар, эбэтэр ытыс таһынар ыас хараҥа сиргэ абааһылары кытары охсуһар, кинилэри кыайар-хотор үтүө эр бэрдэ.

Мин айыы бухатыыра ытыс таһынар ыас хараҥаҕа абааһыны хайдах таба көрөн охсуһарын муодаргыыбын уонна олус да аптаах диэн сөҕөбүн да сөҕөбүн.

Дьон быыһыгар ийэбин кууһан олорон, нус-хас олоҥхону истэбин. Оччолорго биһиги дьиэбит олус үрдүк уонна киэҥ курдуга. Таас түннүкпүт кыһынын мууһунан бүрүллэрэ. Оттуллан турар оһох суоһуттан илиҥҥи түннүкпүт мууһунан ньалҕарыйбыта чүмэчи уонна оһох уотун сырдыгар эҥин дьикти уотунан оонньуур. Ол мин өйбөр атын хартыынаны арыйар.

Күп-күөх хонууга бухатыыр оҕо оонньуур. Ол хонууга үүнэр от-мас барыта олус үрдүк. Биһиги дьиэбит аттыгар уп-уһун дьылыгырас тиит үүнэн турар. Ол тиити бухатыыр уол от курдук туура тардан ылар. Кини эһэни, бөрөнү кытары сырса оонньуур.

Дьэ итинник сүүрдэ-көтүтэ сылдьан, одоҥ-додоҥ толкуйдуу-толкуйдуу олоҥхону иһиттэр-истэн олоробун. Кэм-кэрдии төһө-хачча буолбутун билбэппин, сотору уум кэлэн утуктаан барабын. Били «Ноо!» — диэччи Мэхээлэ саҥата түүл-бит курдук иһиллэр буолбут.

Миигин ийэм көтөҕөн ороммор илдьэн истэҕинэ, уһуктабын. Орону буларым саҕана, уһуктан эмиэ чэмэлгэн буола түһэбин.

Олоҥхо ырыата-тойуга уутугар-хаарыгар киирэн, сири-дойдуну тилэри көппүтэ ырааппыт. Сотору олоҥхоһут куолаһа уларыйан, эмиэ ордук сатараан киирэн барар. Мин ити туохтан сибээстээҕин билэрим бэрт буолан, эрдэттэн ытаан сыҥсыйа-сыҥсыйа таҥаспын устан, суорҕаным анныгар дьылыс гынабын. Ийэм кэлэ-кэлэ суорҕаммын көннөрөр уонна аттыбар олорор, илиибитгэн имэрийэр.

Миигин аһыныа баара дуо, өр-өтөр гыммат, абааһы уола, адьарай бухатыыра кэлэ охсор. Кини диэтэх обургу аҥардастыы алларастаан, күлэн күллэрэстээн, бу сиэх-айыах айылаах буолар уонна сибилигин уот холоругар сөрөөн, ороннору-баҕастары өрө холоруктатан, ытыйан илдьэ барыахтыы сатарыыр. Оо, оччоҕо дьиэм өһүөтэ сууллан түһэн, хам баттыахча айылаах тыыным-быарым ыгыллар да ыгыллар. Аны биир кыһалҕам мууһунан кынчарыйар, хараҥанан хабырыйар арҕаа түннүгүм буолар. Ону көрүөхпун куттанан харахпын быһа симэн сытан, суорҕаммын бүрүнэ тардынабын. Куобах истээх сылаас-сымнаҕас суорҕаным сылааһынан илгийэр, аны ийэм аттыбар олорор. Оттон ырыа ырааттар ыраатар, онон уоскуйабын.

Утуйар уум умнуллан, икки харахпыттан кыйдаммыта ырааппыта. Олоҥхону салгыы истиэх баҕам тулуппат, суорҕаным төбөтүн аргыый сэгэтэн эмиэ тахсан кэлэбин. Ол аайы ийэм барбыт. Айыы бухатыыра лоҥкунатан ыллыы турар. Мин онтон эр ылан, эрэл сирбиттэн, суорҕаным анныттан тахсыахча буолан эрдэхпинэ, дьэ эбэтээ, туох да омуна суох, сайыҥҥы халлааҥҥа олох субу үрдүбэр этиҥ этэн бачыгыратарыныы, адьарай бухатыыра, илэ илиэһэй субу кэлэн алларастаабат дуо?!

Абырыыр дьонум аҕалаах ийэм аттыбар суохтар. Муҥ саатар, аҕам аны мин диэки көхсүнэн олорор буолан, сирэйэ да көстүбэт.

Дьоммун харахпынан көрдөөн мучумааннана сытан, аны алҕаска арҕаа түннүкпүн көрөн кэбиһэбин. Дьэ бүтүннүү буорайан, тымныы уунан ыстарбыттыы көлөһүнүм сарт түһэн, унуоҕум уу испит сылгылыы титирэстээбитинэн эмиэ суорҕаным анныгар саһабын.

Манна ырыа-тойук иһиллибэт сиригэр киирэн эр хааммын дьэ ылабын уонна … абааһы уолун кытары аны бэйэм охсуһан барабын.

Олоҥхону мин хаһан да түмүктээбэппин, ити охсуһууга кэлэн уурайан иһэбин. Олоҥхо умсулҕаннаах уһун түүнүгэр дьэ итинник санаам оонньоон, хаста-хаста ыгыллыбытым, ыксаабытым буолуой?!

Аныгы олоҥхо түүнүн тэһийбэккэ-тулуйбакка күүтэбин, тугу да умнан туран, эмиэ дьоллоох муҥ саҕаланарын өр да өр кэтэһэбин. Көр, олоҥхо диэн оннук аптаах-алыптаах.

Аҕам барахсан олонхоһут буолан, төрөөбүт норуотум сүдү баайыттан тииһиннэрбит, кырачаан бэйэм бары ньиэрбэтин хамсаппыт, куппун-сурбун дьалкыппыт, дууһам утаҕын таарыйбыт, өйбүн-санаабын уһугуннарбыт эбитин билигин сыаналыыбын уонна төрөөбүт тылга таптал диэн туохха да кэмнэммэт, тугунан да сыаналаммат барҕа баайын хаалларан барбыт эбит дии саныыбын.

Биллэн турар, олоҥхоҕо сүгүрүйэрим, олоҥхоһуттарынан киэн туттарым итинтэн саҕаланнаҕа.

Ол эрээри биһиги аҕабыт олоҥхолуурун сиһилии үөрэппэтэх хомолтолоохпут. Ол курдук ыйыталаһыахтаах, өссө саха салаатыгар үөрэммит киһи сиэринэн мин үөрэтиэхтээх, дириҥник чинчийиэхтээх эбитим буоллаҕа дии. Ол суох. Аны онуоха эбии аҕам бэйэтэ үһүйээннэри, сахалыы сэһэннэри балачча сиһилии суруйтарбыт эбит буоллаҕына, олоҥхотун суруйтарбатаҕа. Олус хаайбыппар, биирдэ эппитэ: «Арай Лөгөнтөй Өртүүкэп суруйара буоллар. Биир сайын кэлэн,олоҥхоҕун cypуйуохха дии сылдьыбыта. Ол кэмҥэ ыалдьа сылдьарым, тыыным кылгас этэ. Xaйa уонна оттоообокко олоҥхолуу оонньуу олоруом дуо. Кыһын кэл ээ, диэбиппэр: «Кыһын ким миигин ыытыай?» — диэбитэ. Онон ол курдук хаалбыта». Миигин астыммакка суруйтарбатах буолуохтаах. Онтон кэлин өссө биирдэ эппитэ: «Син хаста да кэлэн кылгастык да буоллар суруйбуттара, хаһыакка таһаарыахпыт эҥин диэбиттэрэ да биллибэттэр. Онон хаалары баран…», — диэн чахчы хомолтотун биллэрэн ылбыта.

Мин университекка үөрэнэ сылдьан, иккис куурустан саҕалаан, төрөөбүт нэһилиэгим тылынан уус-уран айымньытын хомуйардыы тэринэн дипломум тиэмэтэ оҥорон киллэрбиппин саарбахтаабыттара. Оттон бэһис кууруска сэһэннэри, үһүйээннэри хомуйан курсовой үлэ суруйбуппун сэҥээрбэтэхтэрэ. Дипломум тиэмэтин уларытарга булгуччу эппиттэрэ. Онон алтыс кууруска тиийэн тиэмэбин уларытан, диплом туттаран турардаахпын.

Арай 1990-с сыллартан саҕалаан, аҕабыт олоҥхолуурун туһунан дьонтон кыра кыралаан ахтыы хомуйан, билигин туох эрэ баар курдук. Ону даҕаны сиэнэ Катя Саха государственнай университетын культурология салаатыгар үөрэнэ сылдьан, олоҥхоҕо курсовой үлэ суруйарынан ылсыбыта.

Онтон көрдөххө, дьон аҕабыт олоҥхотун сэҥээрбит эбит. Ол биһигини үөрдэр уонна салгыы үөрэтэргэ, архыыпка үлэлииргэ, салгыбакка көрдүүргэ эбээһинэстиир».

Валентина БОЧОНИНА,

https://ulus.media/2025/12/25/a%d2%95atyn-olo%d2%a5hotun-i%d2%a5erinen/