Сорук – ийэ олоҥхоһуттары үүннэрэн таһаарыы

Үктэлтэн үктэли дабайан, үрдүккэ тахсар тэҥэ, таһым эмиэ үрдээн иһэр аналлаах. Олоҥхо бастакы Уон сылын саҕалыылларыгар, олоҥхону дьон сэҥээрэрин ситиһии да уустук сорук курдук эбит буоллаҕына, 20 сыл иһигэр улахан хамсааһын баран, билигин букатын да 8 чаас тохтообокко толороллорун ирдиир таһымҥа тиийбиппит. Онон бу 10 сылга саҥа сорук турбут – ийэ олоҥхоһуттары үүннэрэн таһаарыы диэн.

Дьэ, бу сыалтан быйыл аан бастакытын Ил Дархан бирииһигэр олоҥхону үгэс быhыытынан толоруу күөн күрэһэ 3 түһүмэҕинэн ыытыллар.

Дьокуускай куораттааҕы Арчы дьиэтэ сылын аайы тэрийэн ыытар “Уруйдан, Улуу Олоҥхобут!” күрэҕин чэрчитинэн 1-кы түһүмэх муус устар 8-9 күннэригэр буолан ааста.

Барыта 37 киһи сайаапка биэрбит. Кинилэр олоҥхоттон быһа тардыыны 1 чаас устата толорон иһитиннэрдилэр. Ону 9 киһилээх дьүүллүүр сүбэ үс бөлөҕүнэн арахсан сыаналаата.

I бөлөх: «Арчы дьиэтэ» айылгы киинин салайааччыта Лариса Андреева,  ХИФУ эпосовед бэрэпиэссэрэ Василий Илларионов,  “Олоҥхо дойдутун оҕотобун” бырайыак ааптара Зоя Сысолятина.

II бөлөх: Олоҥхо киинин сүрүн үлэһитэ Елена Протодьяконова, ХИФУ культурологияҕа салаатын доцена Семен Протопопов, гуманитарнай чинчийии үнүстүүтүн научнай үлэһитэ Анна Данилова.

 III бөлөх:  А.Д. Макарова аатынан Култуура уонна ускуустуба кэллиэһин үрдүкү уһуйааччылара Мария Боппоенова уонна Александра Васильева, ХИФУ бэрэпиэссэрэ, “Куйуур олоҥхото” күрэһи көҕүлүүр Галина Попова-Санаайа, Норуот айымньытын дьиэтин сүрүннүүр исписэлииһэ Александра Васильева.

Дьүүллүүр сүбэ бэрэссэдээтэлинэн СӨ Норуот айымньытын дьиэтин генеральнай дириэктэрэ Иван Иванов үлэлээтэ, солбуйааччыта – Олоҥхо ассоциациятын бэрэсидьиэнэ Февронья Шишигина.

Манна элбэх баалы ылбыттар иккис түhүмэххэ ааһаллар. Онно аны 4 чаас толорорго күрэхтэһэллэр. Бастыҥнар сэтинньигэ Олоҥхо күнүн дэкээдэтигэр көрсүөхтэрэ уонна 8 чаас устата толорорго холонон көрүөхтэрэ.

Миэстэлэспиттэргэ Ил Дархан бирииһин туттарыахтара: бастаабыкка  — 500 000  солк., иккистээбиккэ — 200 000 солк., үһүстээбиккэ — 100 000 солк. харчыны.

Чахчыта да, үрдүкү салалтабыт олоҥхону сөргүтүүгэ, сайыннарыыга, тарҕатыыга уонна чинчийиигэ улахан болҕомтотун уурар.

-Олоҥхо икки инники Уон сылларынан өрөспүүбүлүкэбитигэр судаарыстыбаннай, уопсастыбаннай, научнай үнүстүүттэр тэрилиннилэр, ситимнээх уонна былааннаах үлэ утумнаахтык ыытыллар. Ол түмүгэр улуус ахсын кэриэтэ олоҥхону толорооччу баар буолла.  Ону салгыы сайыннарар сыалтан бу күөн күрэһи толкуйдаан ыытан эрэбит, — диэн эттэ күөн күрэс үөрүүлээх аһыллыытыгар СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников.

-Сергей Васильевич олоҥхоҕо санаатын ууран туран үлэлиир. Уопсайынан, салалтабытыгар ити чааһыгар биһиги бэркэ табыллан сылдьабыт, — диэн бэлиэтээтэ Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Александр Жирков. —  Олоҥхо бастакы Уон сылыгар дьоҥҥо сахалыы үгэһинэн ыытыллар ыһыаҕы көрдөрөр туһуттан, Олоҥхо ыһыахтарын тэрийэн саҕалаабыппыт. Дьон ону ылынна – таҥнардыын-симэнэрдиин уларыйда, сахалыы кута уһугунна.

Биһиги бастакы чинчийээччилэрбит  үгүс олоҥхону сурукка тиһэн хаалларбыт сүҥкэн үтүөлээхтэр. Ол эрээри сурукка киириэҕиттэн ыла, аны тылтан тылга бэриллэн сайдар кыаҕа сарбыллыбыта. Тиэкиһи нойосуус үөрэтэн ааҕартан, олоҥхоһут тылыттан сүһэн ылан, бэйэҥ эбэн-сабан, киэргэтэн олоҥхолууруҥ чыҥха атын. Дэлэҕэ ЮНЕСКО олоҥхону киһи аймах чулуу айымньытынан билинэригэр “из уст в уста”  диэни докумуоҥҥа киллэриэ үһү дуо?

Дьэ, ол иһин дьиҥнээх олоҥхоһут үрдүк аатыгар тиийэр суолу тэлээри, олук уураары, бу күрэҕи тэрийэбит. Аҕыс чаас толорор уустук. Үөрэппиттэрин умнан кэбистэхтэринэ, баҕар, бэйэлэриттэн этэн-кутан барыахтара дии саныыбын. Сыыйа тута хоһуйан олоҥхолуур  сатабылы баһылыахтара, ис дьоҕурдара арыллыа. Оннук да буолуоҕа. Уһуннук толоруу үгэскэ кубулуйуо диэн эрэнэбин. Кэлин өссө бириэмэтин эбиэххэ сөп буолуо.

Киһи айар-хоһуйар кыаҕа муҥура суох. Кыргыыс манасчыта Саякбай Каралаев уопсайа 500 тыһыынчаттан тахса устуруокалаах 3 эпоһы өйүттэн толорбута. Тэҥнэбилгэ эттэххэ, Бөҕө Арамаан “Алаатыыр Ала Туйгун” олоҥхото сахаларга саамай уһун кээмэйдээҕинэн биллэр – 52 тыһыынчаттан тахса хоһоонунан устуруокалаах.

Олоҥхоҕо тойуксуттары сыһыарыахха баара. Кинилэр бааллар – импровизатордар, истэриттэн туойар дьон.

 Олоҥхону харыстааһын  сүрүн соруга  – саха сахатынан хааларын хааччыйыы. Кэлэр да үйэлэргэ саха баар уонна баардаах буолуохтаах: тыллаах-өстөөх, өйдөөх-санаалаах, сиэрдээх-туомнаах, ырыалаах-тойуктаах. Онно көмөлөһөр биир сүрүн көрүҥ – олоҥхо. Төһөнөн олоҥхобутун, тойукпутун, номохторбутун, үһүйээннэрбитин  ыччака тарҕатабыт, соччонон тылбыт байар. Тыл эйгэтэ кыаҕыран, кэҥээн иһиитин билиҥҥитэ балайда толуйсар кыахтаахпыт, мүччү тутумуохпутун эрэ наада.

Афанасий Ноев, култуура миниистирэ:

— Сүүрбэ сыллааҕыта ким эмэ санаабыта буолуо дуо, бу курдук олоҥхону 8 чаас толорууга күрэхтэһиэхтэрэ диэн? Билигин 9 да чаас толорооччулар баар буоллулар. Кинилэртэн ийэ олоҥхоһуттар үүнэн тахсан, олор айбыт олоҥхолорун кэлэр XXII үйэ ыччата толорорун курдук билигин хамсаныах тустаахпыт. Тылбыт кэскилэ бу билигин биһигиттэн улахан тутулуктаах. Онон маннык күрэхтэһиилэр Ил Дархан саха тылын өйүүр бэлиитикэтигэр тоҕоостоохтор.

Оннук, Саха Өрөспүүбүлүкэтин салалтата төрүт култуурабытын, ийэ тылбытын, төрөөбүт саҥабытын кэлэр көлүөнэлэргэ чөл  туруктаах  тиэрдэргэ араас өрүттээх үлэни утумнаахтык-ситимнээхтик былааннаан ыытар. Ол кэскиллээх үлэ барыта биир сорукка туһуланар – бу глобализация, цифровизация, искусственнай интеллект үйэтигэр норуот быһыытынан суураллыбакка-симэлийбэккэ, бүтүн оҥоһуулаах, чөл куттаах, чэгиэн бэйэлээх хааларбыт туһугар.      

Оттон кимнээх иккис түһүмэххэ ааспыттара билиннэҕинэ, бу матырыйаалга  испииһэктэрин эбэн биэриэхпит, онон кэтии сылдьаарыҥ.

Сырдатта суруналыыс Анисия Иевлева.