ОЛОҤХО УУС ТЫЫНЫНАН
Бу айаҥҥа эрдэттэн ис-испиттэн үөрэн, айар куттаах дьоннуун алтыһарбын билэр буолан, наһаа өрө көтөҕүллэн айаннаабытым. Биһигини үөрүөхпүт иһин, эр киһилии судургутук: «Сөп. Тиийэн ылыам», — диэн мас ууһа Афанасий Петрович Лопатин Туора Күөлтэн анаан кэлэн илдьэ баран, икки күн устата тиэйэн-таһан, ыгылыппакка-ыксаппакка үлэлиир кыаҕы толору биэрэн, уус дьон ураты эйгэлэригэр сылдьан, айымньы айылҕа күөнүгэр чочуллан-айыллан тахсарын уу харахпытынан одуулаатыбыт, уустары кытта быыс-арыт булан, төһө эмэ сэһэргэстибит.
Дьүлэй нэһилиэгин дьоно 1995 сылтан ыһыах ыһар түһүлгэлэригэр, Кэрэхтээх диэн айылҕа маанылаан айбыт, күөх суугун быыһыгар саһан турар ырааһыйаҕа «ытыстарыгар уоттаах» мындыр уус, ааттаах-суоллаах норуот маастара, искусствовед, этнограф, кинилиин кыратык эмэ алтыһан да ааспыт киһиэхэ сып-сырдык өйдөбүлү хаалларбыт Эрнст Александрович Алексеев аатын ааттаан, «Олоҥхо уус тыынынан» диэн үс күннээх күрэххэ, манна хоно сытан, айардыы, уһанардыы, ох курдук оҥостубуттар, кустук курдук куоһаммыттар.
Дьэ, доҕор, тиийэрбитин кытта, түһүлгэни эргиччи Амма, Таатта, Дьокуускай, Мэҥэ Хаҥалас уустара, иккилии киһилээх 9 хамаанда, тарбах талаанынан талан ылбыт сирдэригэр иккилии бэрэбинэни эргитэ сылдьан, толкуйдарын-торумнарын быһыылаан-таһаалаан, ойуулаан-дьүһүннээн таһаара, тиритэ-хорута, буһа-хата үлүмнэс үлэ үөһүгэр сылдьаллар эбит, тыас-уус ойууру биир гына тирилээн олорор. Уустар быһа-бааччы ойутан тиийэри, аҥар кырыытыттан ыйытан ынньаҥалатан барары сөбүлээбэттэрин бүтэйдии сэрэйэр буолан, төһө да үгүстэрин биллэрбин, бастаан утаа ыраахтан кэтии-көрө сырыттыбыт. Хата, бу кэмҥэ нэһилиэк баһылыга О.Д. Осиповтыын уонна бу күрэх дьүүллүүр сүбэтин бэрэссэдээтэлэ А.П.Лопатинныын кэпсэтэбит.
«Былырыын Эрнст Александрович балта Изабелла Александровна толкуйун олохтоохтор биир санаанан өйөөн, сквер арыйбыппыт. Саҥа кэрэ-бэлиэ сирбит Эрнст бэйэтэ тутан-хабан оҥорбут олоҥхоһут Табаахырап мэҥэ өйдөбүнньүгүн таһыгар баар. Сквер билигин сибэккинэн силигилээн турар. Манна үктэммит киһи олорон сынньанан ааһарыгар анаан, Эрнст уһанарын курдук, дүлүҥ атахтаах модьу-таҕа ыскаамыйалары эргиччи оҥорбуппут. Ону тэҥэ кини суруйан хаалларбыт, «Талах ынахтан саҕалаан…» диэн суруйууларыгар олук уурбут бастакы кинигэтин кытта өссө 8 үлэтин ойуулаан сквербитин ситэрбиппит».
Биллэр мас ууһа Афанасий Петрович өссө Эрнст Александровичтыын билсэ илигинэ, кини мастан кыһан оҥорбут айымньыларын сөҕө көрбүтүн кэпсиир:
«Үрдүкү кылааска үөрэнэ сылдьан, Ытык Күөлгэ кыраайы үөрэтэр музейга 2 экспонакка хараҕым хатанна. Иккиэн хатыҥтан кыһыллыбыттар, олус ураннык оҥоһуллубуттар. Биирэ – сайгак диэн кыылы охторон сытыарар хахай. Иккиһэ – остуол, атахтарыгар кутуйахтар тахсан иһэллэрэ, киһи эрэ сөҕүөн-махтайыан иһин, субу хамсаан кэлиэх курдук чочуллубуттар. Ааптар аатын дьиктиргии сонурҕаан буолуо, эмиэ өйдөөн хааллым. Дьэ, уонна бу ааптарбын кытта 1987 сыллаахха, Дэбдиргэҕэ үлэлии кэлэн баран билистибит. Онтон ыла, ситиммитин быспакка айбыппыт-туппуппут, элбэхтэ алтыспыппыт, хардары-таары ыалдьыттаһар этибит. Кини киһи үөйбэтэх өттүттэн оҥорон таһаарар наһаа мындыр киһи. Уонна быһаҕын суола олох ураты, чыҥха атын. 1990 с. Дьокуускайга ыытыллыбыт бастакы Таатта күннэрин быыстапкатыгар кини талах оҥоһуктара харах далыгар тахсан, улахан сэҥээриини ылан, сыыйа улахан тутууларга киирэн, Суорун Омоллооннуун алтыһан, түмэллэргэ үлэлээн, ыыра ыраатар, суола кэҥиир. Маска тэҥнээх киниэхэ суох. «Сыыйа бу дойду эйгэтигэр киирэн, кыттааччыларбытын кытта билсэбит. Арай кытарчы буспут аҕа саастаах киһи оҕо киһини кытта уһана сылдьалларын көрөн чугаһаабыппыт, Мэҥэ Хаҥаластан кэлбит эһэлээх сиэн эбиттэр. Норуот маастара Иван Мохначевскай 7-с кылааһы бүтэрбит сиэн уолун Георгийы кытта кэлбиттэр: «Андылыы сытан кэллим ээ. Хойутуохпут диэн ханна да тохтообокко айаннаатыбыт. Эрнст Александрович үлэлэрин өссө бастакы быыстапкатыгар көрбүтүм. Үлэлэрбит олоҥхо эйгэтин сэгэтиэхтээхтэр, онон Орто дойдуну көмүскээч-чилэри – ох саалаах боотуру уонна алгысчыты оҥоруохпут. Сиэним көмө бөҕө, эрдэттэн батыһыннара сылдьар буоламмын, ууска сыстаҕас, «тук» курдук толорон иһэр. Мууска, маска барытыгар кытта сатыыбын. Һуу, тэрээһинэ, аһа-үөлэ туох даҕаны наһаа үчүгэй. Барыта бэйэ аһа, сүөгэйигэр тиийэ баар. Арыылаах, сүөгэйдээх килиэби чучунаахтыы-чучунаахтыы сиэммин, оҕо сааспын санаатым ээ», — диэн аҕам киһи бу күннэргэ минньигэс аһынан хото күндүлүү сылдьар далбар хотуттарга махтанар. Оллоон сыралыгар ас астаан буһа-хата сылдьар, кэлбит киһини барытын үөрэ-көтө көрсөр, бу күн киэһээҥҥи аһылыгын астыыр соруктаах оскуола уонна уһуйаан үлэһиттэрэ, биһигини эмиэ айхаллыы көрсөллөр. Тута остуолга олордон, бэйэ лапсалаах кус миининэн уонна биирдии чуккуйунан күндүлээн, иннибитигэр лөскөччү ууран кэбиһэллэр.
Дьуһуурунай кыргыттар: «Олоҥхоҕо курдук, бэл, мииммит омуннаахтык, бэрт түргэнник бидиличчи буһа, чэйбит оргуйа оҕуста. Оллоон аһа амтанныын минньигэс буоллаҕа. Манна астына аҕай сылдьабыт, айылҕабыт кэрэтэ, айар-тутар эйгэ, олох ураты атмосфера. Оллооҥҥо астаабатах да ырааппыт эбит. Бу олорон, учууталбытын аҕынныбыт. Наһаа да үчүгэй, ураты сырдык киһи этэ. Бүгүн кини бэйэтин курдук сып-сырдык сылаас, чуумпу күн үүннэ», — дэһэллэр. Саха мааны аһынан үссэнэн, асчыт кыргыттары кытта сэлэһэн баран, салгыы уустарбытын кытта кэпсэтэбит. Олоҥхо дьоллоох түмүгэр хоһуйуллар, сүүс араас моһолу туораан, дьоллорун холбоон, уйгу-быйаҥ чороонун үөһэ көтөхпүт кыыстаах уолу, олоҥхо Боотурун уонна Кэрэ Куотун, Тааттаттан Василий Попов уонна Амматтан Октябрь Аянитов айа-чочуйа сылдьаллар. Амматын сардаананан чопчулаан, уус киһи улуус бэлиэтэ буолар бу сибэккини кыыска туттарбыт. Василийдаах Октябрь муус, мас оҥоһуктар күрэхтэригэр кыттар уустар. Быһа түһэн эттэххэ, бары даҕаны бэйэ-бэйэлэрин үчүгэйдик билсэр, өрүү күрэхтэргэ көрсөр, хардарыта кытта ыҥырсар дьон эбит. Кинилэри кытта сэргэстэһэ олохтоохтор, аҕалаах уол Алквиад уонна Саян Атастыровтар, муус-хаар оҥоһуктар күрэстэригэр, куйуурга өрүү көрсөр дьоммут бэрэбинэҕэ бэлиэр ойуу таһааран, эргитэ-урбата уһана сылдьаллар эбит. Алквиад Павлович: «Эрнст Александрович – мин учууталым, ууска уһуйбут ытыктыыр киһим. Намнааҕы педучилищеҕа туттарыс диэн кини сүбэлээбитэ, өссө бэйэтэ миигин арыаллаан илдьибитэ ээ. Учууталым наһаа сытыары-сымнаҕас майгылаах киһи киһитэ этэ. Оҥоһукпутун кэпсээтэхпинэ, Үрүҥ Аар Тойон орто дойдуга олох олохтоору, үөһэттэн сылгы үөрүн түһэрэр түгэнин көрдөрүөхпүт. Дьөһөгөй оҕолоро сырдык аартык устун субуруһа сүүрэн, Үрүҥ Аар Тойон алгыһынан, ойон тахсар күннээх Орто дойдуга уйгулаах олох олохтоноро маска хоһуйуллар», — диэн кэпсээнин үллэстэр. Оттон өрүү биир хамаанда буолан, маннык күрэхтэргэ сылдьан, муус-мас оҥоһуктарга сылтан-сыл сатабылларын чочуйар, төһөтө эмэ ааттарын дорҕоонноохтук дуораһыппыт Таатта Ытык Күөлүттэн Василий Назаров уонна Афанасий Варфоломеев олоҥхоҕо элбэхтэ ахтыллар Иэйэхсит Хотуну чочуйан таһаарбыттар. Аттыгар борооскуну миинэн баран, күрүөнү үрдүнэн ойутан эрэр мэникчээн оҕону оҥорон, бүтүн композиция буолбут. Бу күрэхтэһиини тэрийэр туһунан аан-бастаан тыл көтөхпүт, сүүрбүт-көппүт Петр Чупров доҕорун Николай Аммосовы кытта биир хамаанда буолан, бу 2,5 күн устата ураты үлэни айан таһаардылар. Кинилэргэ тиксибит бэрэбинэ арыый синньигэс буолан, хатырыктаабатахтар. Аны туран, мастарын үөһэ-аллара өттүнэн кытыытынан эрбээн киирэн, ортотун быһан ылан бырахпыттар. Онон, ортотугар Табаахырап олоҥхоһуттаах, үс дойдуну көрдөрөр үлэ күн хаамыытынан ойуутун-бичигин күлүгэ араастаан оонньоон дьэрэлийэр. Петр Романович: «Эрнст Александрович аҕам кэриэтэ киһи буоллаҕа дии. Уһанарга эрэ буолбатах олоххо эмиэ үөрэппитэ, уһуйбута элбэх. Өссө 3-4 кылааска сылдьан, оскуола мастарыскыайыгар тиийэн, мас бытархайынан оонньуур этибит. Ол олорон, улахан уолаттары кыҥастаһыы, ымсыырыы бөҕө. Биирдэ, улахан уолаттар тутан ылан, аттыларыгар олордон, сыппах быһахтары туттаран кэбистилэр. Оо, онно дьол бөҕө буоллубут. Онтон ыла мастарыскыайга сыстан, Эрнст Александрович уһуйуутугар киирэн, талах быһартан саҕалаан, ууска сыстыбыппыт. 2001 сыллаахха кинилэр аймахха күтүөт буолуохпуттан, Эрнст Александровичтыын тэҥҥэ үлэлээн, улахан тутууларга сылдьыбытым, элбэххэ уһуйуллубутум», — диэн махтана ахтар. Маннык күрэххэ сүрэхтэниини ааһар Федор Павлов уонна Давид Габышев үлэлэрэ ураты ис хоһоонунан сэҥээрдэр. Айар куттаах Федор Павлов уус тылынан үлэлэрин билиһиннэрэр: «Дьүһүннээх кэрэтэ, майгылаах мааныта Туйаарыма Куо төрөөтүн кытта, үтүөтэ бэрдиттэн иирсээн тахсыбатын диэн, кыыс кутун көмүс сымыыкка уган баран, арҕаа халлаан аллараа кирбиитигэр апчарай быанан эйэҥэлии турар гына, баайан кэбиспиттэр. Ол сымыыты үс сыл устата ким даҕаны оҕунан табан суулларбатаҕына, Туйаарыма Куону аллараа дойду адьарай биистэрэ ылыахтаахтар. Ону бото-болдьох туолара кыл түгэнэ хаалбытын кэннэ, күн олох бу саҕахха саһан эрдэҕинэ, кыһыл көмүс чөмчүүк сымыыты Үрүҥ Уолан таба ытан, Туйаарыма Куоҕа холоонноох доҕор буолар. Ол да буоллар, абааһы уола Уот Уһутаакы обургу Туйаарыма Куону мүччү туттаран, уоран-талаан бараары кэтэһэ турар. Маны барытын бу маска хоһуйдубут», — диэн кэпсиир. Мэҥэ Хаҥалас Наахаратыттан соҕотоҕун кытта кэлбит Дьулус Марков уһаммыта 30 сылга чугаһаабыт. Тимиргэ, маска, мууска барытыгар ылсар маастар 24 дойдуга кыттан, айымньыларын айан, аатын ааттаппыт. «Мин олоҥхо сылгытын чочуйдум. Бэйэм уратыбынан үлэм «аҕыйах тыллаах». Киһи оҥоро, уһана сылдьан айар. Ол эбэтэр айылҕа сипсиэрэ, бу буола турар түгэн эбэтэр сыыһа-халты туттуу даҕаны, айымньыны уларытарга, атын тыыны-салгыны иҥэрэргэ төрүөт буолуон сөп. Барыта булгуччу торум быһыытынан баран иһиэхтээх диэни тутуспаппын. Эрнст Александрович кинигэлэрин, биһиги уустар, кыбына сылдьабыт, суолдьут сулус оҥостобут. Араас сирдэргэ сырыттым ини, сылдьыбатым ини, төһөнөн бөһүөлэк чөкө, соччонон тэрээһинэ таһымнаах. Манна олох оннук. Матырыйаал, техника, ас-үөл өттүнэн туох да таһыччы. Онон, Дьүлэй дьонугар барҕа махтал», — диэн норуот маастара санаатын үллэһиннэ. Дьүүллүүр сүбэ бэрэссэдээтэлэ Афанасий Петрович «уус илиитин сылааһын иҥэрбит, уус ураты буочара ырылыччы көстө сылдьар» диэн үрдүктүк сыаналаабыт үлэтэ үһүс миэстэни ылан, ааптар Дьулус Марков Тааттатааҕы норуот айымньытын дьиэтин бирииһин — 50 тыһыынча солкуобайы бэлэх тутта. Игидэйтэн Алексей Харайданов уонна Ытык Күөлтэн Петр Егоров бу дойдуга төрөөн-үөскээн, ыллаан-туойан ааспыт Табаахырап олоҥхотун сэһэнэ-кэпсээнэ, үс дойдуну хоһуйар тойуга субу маска ойууланан тахсыбытын курдук оҥорбуттара, дьүүллүүр сүбэни, көрөөччүлэри күлүм аллатта. Мас мутугун туһанан, абааһы харахтарын курдук оҥорбуттара, аллараа дойду адьарай биистэрин хара кыраасканан соппуттара, сэргэ быһыылаах айымньы үөһэтигэр оһуор курдук ойо быһыллыбыт ойуулаах чопчуну уурбуттара барыта биһирэннэ. «Арай, ыскаамыйаны хаптаһынтан буолбакка, модьу-таҕа гына бэрэбинэттэн бэйэтиттэн таһаарбыккыт буоллар», — диэн сүбэ курдук эттилэр. Бу үлэ биир бастыҥынан ааттанан, иккис миэстэни ылла уонна ааптардар улуус дьаһалтата олохтообут 70 тыһ. солк. туттулар.
«Олоҥхо уус тыынынан» күрэх кыайыылаахтара Николай,
Дмитрий — Алгыстаан Колодезниковтар
«ҮТҮӨ ТӨЛКӨНҮ МУННАРЫЫ»
үлэни айан-чочуйан таһаардылар.
Дьокуускайтан аҕалаах уол Николай, Дмитрий — Алгыстаан Колодезниковтар «Дьырыбына Дьырылыатта Кыыс бухатыыр» олоҥхоҕо хоһуйуллар биир түгэни талбыттар уонна «Үтүө төлкөнү муннарыы» диэн ааттаабыттар. Манна абааһы уола биһиккэ сытар кыһыл оҕону уоран-талаан, аллараа диэки холлороон устун сурулаан түһэн иһэрин киһи эрэ «ноо» диэх курдук, ама бу киһи илиитэ чочуйбут диэх айылаах ураннык уһаммыттар.
Николай Дмитриевич Уус Тааттаттан төрүттээх эбит. Дьокуускайга художественнай оскуолаҕа үлэлиир, уола Дима — Алгыстаан Айыы кыһатын 10 кылааһын бүтэрбит. Аҕалаах уол ботур-итир кэпсэтэ-кэпсэтэ, тыл быһаҕаһыттан өйдөһөн айалларын хара маҥнайгыттан бэлиэтии, аҕалаах уол чугас сыһыаннарын, аҕа уолун кыра сааһыттан батыһыннара сылдьан, үөрэтэрин-такайарын, бэйэтин олоҕунан холобур буоларын тута өйдөөн көрбүтүм. Колодезниковтар бу уһулуччу айымньылара биир санаанан бастыҥынан ааттанна. Кыайыылаахтарга Эрнст Александрович кэргэнэ Светлана Тимофеевна дьиэ кэргэнин, аймах-билэ дьонун аатыттан 100 тыһыынча солкуобайы уу харчынан туттарда. Уустар бука бары анал ааттары сүгэн, бу ытык сир алгыһын иҥэриннилэр.
Кэрэхтээх түһүлгэтэ уус киһи илиитин сылааһынан айыллыбыт, бары сатабылын-мындырын ууран туран, олоҥхо тыынын иҥэрэн айбыт үйэлээх айымньыларынан биирдэ сандаара түстэ.
Үтүө эрэ өйдөбүлү хаалларбыт Эрнст Алексеев төрөөбүтэ 80 сылынан тэриллибит бу бастыҥ түһүлгэ Дьүлэй нэһилиэгин дьаһалтатын салайыытынан, тэрийиитинэн, бар дьонун сомоҕо күүһүнэн өйгө-сүрэххэ хаалардыы, сырдык иэйиини саҕан, айар-уһанар ухханы иҥэрэн, кэпсээҥҥэ киирэрдии сэргэхтик ааста.
Жанна БУРМИСТРОВА. «Таатта» хаһыат