Бэрдьигэстээххэ олоҥхо түһүлгэтэ баар буолуоҕа
Горнай улууһун Махсыымаптарын халыҥ аймахтарыттан хаан тардыылаах сыдьааннаахпын. Бу бырайыакка кыайаммыт, олоххо киллэриигэ үлэлэһэ сылдьабыт.
Россия Президенин култуурунай көҕүлээһиннэр пуондаларын күрэһин 2026 с. бастакы түһүмэҕин ааспыт XIX-XX үйэлэргэ Горнай улууһун Малтааны нэһилиэгэр олорон ааспыт олоҥхоһут Максимов Савва Иванович-Чокуур Сааба сыдьааннарын көҕүлээһининэн, «Возрождая будущее Олонхо» («Олоҥхо кэскилин үйэлэргэ түстүүбүт.») диэн бырайыак суруйан, 2.403.580 солк. көмөнү ылары ситиспиппит, бырайыагы олоххо киллэриигэ үлэлэһэ сылдьабыт. Бырайыак салайааччыларынан Марина Матвеева, Ньургун Матвеев, хамаанда чилиэннэрэ Галина Кудаисова, Василиса Федотова буолаллар.
Горнай улууһуттан бу күрэхтэһиигэ бэйэлэрин бырайыактарынан икки бырайыак кыттыбытыттан, биһиги Бэрдьигэстээхтээҕи ТОС «Мелиоратор» аатыттан кыттан кыайбыппыт.
Бэрдьигэстээх сэлиэнньэтигэр, култуура уонна сынньалаҥ пааркатыгар олоҥхоһуттар, олоҥхо эйгэтин өйдүүр-өйүүр, сэҥээрэр дьон түмсэн, саха норуотун биир саамай чаҕылхай, саханы саха дэтэр, киэн туттар эйгэбитин, олоҥхону сайыннарар, салгыыр, тэнитэр сири — «Этно-территория Олонхо» («Өбүгэ олоҥхотун түһүлгэтэ»), диэн ааттаан-түстээн оҥоруу буолар. Ону тэҥэ, Горнай улууһугар олорон ааспыт, олорор олоҥхоһуттарын чиэстээһин, үйэтитии диэн өйтөн-санааттан, Чокуур Сааба сыдьааннара көҕүлээн, дьаныардаахтык үлэлэһэр бырайыакпыт диэн киэн тутта ааттыыбыт.
Биһиги бырайыакпыт 2026 с. тохсунньу 15 күнүттэн олоххо киллэрэн саҕалаабыппыт.
Бырайыак быһыытынан 9 сэргэ Горнай улууһун 9 нэһилиэгин олоҥхоһуттарын туоһулуур. Ону таһынан, Ытык Холумтан оҥоһуллуохтаах. Бу оҥоһуктары норуот маастара Николай Максимов быраатынаан Федор Максимовтыын, Чокуур Сааба сиэнэ уонна хос сиэнэ буоланнар оҥоро сылдьаллар. Николай Федорович 30-тан тахса сыл устата технология учууталынан С.П. Данилова аатынан Бэрдьигэстээх орто оскуолатыгар үөрэх кыһатын эйгэтигэр эҥкилэ суох үлэлиир.
Николай Федорович холумтан холлоҕоһун оҥорон, билигин тас киэргэтиитин чочуйа сылдьар. Бу тоҕус сэргэ Горнай улууһун тоҕус нэһилиэгэр олорон ааспыт уонна билигин олоҥхолоон, олоҥхо эйгэтин тэнитэ, саха омугун сайыннара сылдьар олоҥхоһуттары уруйдуур, айхаллыыр өйдөбүнньүк диэн суолталаах. Бу сэргэлэр чопчуурдарыгар хас биирдии нэһилиэк олорон ааспыт, олорор олоҥхоһуттарыгар анааннар, бэйэлэрэ тугу оҥорторуохтарын баҕаралларынан эскиз оҥорон тиксэриэхтээхтэр.
Ону сэргэ «Олоҥхо кэскилин үйэлэргэ түстүүбүт» диэн ааттаах олоҥхоһут сиэнинээн олорор бетоннай композицията оҥоһулла сылдьар. Бу композиция олоҥхоһут бэйэтин эйгэтин, айылҕаттан дьоҕурун, кэлэр көлүөнэҕэ иҥэрэрин, түстүүрун көрдөрөр. Скульптурнай композицияны маастар Петр Эляков бэйэтин хамаандатынаан: Владимир Левин, Владислав Бурцев буоланнар, таһаарыылаахтык ылсан, оҥоро сылдьаллар, кинилэр өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр-көстөр скульптордар. Бу скульптурабытын Дьокуускай куораттан тиэйэн таһаарыытын, Бэрдьигэстээх дьаһалтата бэйэтин күүһүнэн үбүлээн, тиэйэн таһаарыахтаах. Бырайыакпытыгар көмөтүн иһин истиҥ махталбытын Бэрдьигэстээх баһылыгар Алексей Аргуновка тириэрдэбит. Петр Иннокентьевич Бэрдьигэстээххэ култуура уонна сынньалаҥ паркатыгар скульптурабыт туруохтаах сирин бэлэмнээн, кумах кутан, кытаатыннаран баран, пьедестал үрдүгэр олордуохтаахтар.
Тохсунньу 15 күнүгэр А.Н. Осипов аатынан Бэрдьигэстээх орто оскуолатыгар олоҥхо толоруутугар талааннаах оҕолор күрэстэрин ыыппыппыт. Күрэс түмүгүнэн алта оҕо маастар кылааска сылдьарга, үөрэнэргэ талыллыбыта. Билигин 6 оҕобут «Мастер классы по Исполнительству Олонхо» диэн маастар кылаастарга сылдьан, олоҥхо эйгэтин үөрэтэллэр, олоҥхону толороллор. Маастар кылаастары СӨ култууратын туйгуна, 2024 с. Ил Дархан стипендиата, Саха сирин үтүөлээх этээччитэ, Горнай улууһун култууратын Бочуоттаах үлэһитэ Дария Алексеева иилээн-саҕалаан ыытар.
Түгэнинэн туһанан, оскуола дириэктэрэ Анджелика Гаврильева эдэр көлүөнэни иитэргэ сөптөөх олугу уурарынан, өйөөбүтүн иһин махтанабыт.
Биһиги талааннаах оҕолорбут олоҥхону толорууну олус өрө көтөҕүллүүлээхтик, дьаныардаахтык баһылыырга кыһаллаллар.
Ураты махталбытын биһиги настаабынньыкпытыгар уонна үгэстэри араҥаччылааччыбытыгар Дария Егоровнаҕа тириэрдэбит.
Быйыл ыам ыйыгар «Этно-территория Олонхо» диэн түөлбэбит сэргэлэрэ, скульптурабыт, холумтаммыт оҥоһуута бүтэн оннуларын булан туруохтаахтар. Ол кэннэ сайын, Горнай улууһун Ыһыаҕа буолар күнүгэр, «Выступление детей Олонхосутов» («Олоҥхоһут оҕолор толоруулара») диэн тэрээһиммит буолар. Манна олоҥхону үөрэтэн, маастар кылааска дьарыктаммыт, олоҥхоҕо уһуйуллубут оҕолорбут кытыахтаахтар уонна эбии талааннаах эдэр ыччаттарбыт эҕэрдэ нүөмэрдэрэ киириэхтэрэ. «Саха» НКИХ салайааччытыгар Олег Марковка, бырайыакпытын өйүүрүн бырайыакпыт кыайыытыгар күүс-көмө буолбутугар муҥура суох махталбытын тиэрдэбит.
Сахалыы тыыннаах, төрөөбүт тылларын сүмэтин иҥэриммит оҕолорбут олоҥхону толороллорун кэлэн, сэргээн көрүөхтэрэ диэн эрэнэбит, ыҥырабыт!
Ону таһынан сайын устата, оҥоһуллубут «Этно-территория Олонхо» диэн арт-территориябытыгар «Вечера Олонхо» («Олоҥхо киэһэлэр») диэн ааттаах олоҥхоһуттар түмсүү киэһэлэрэ буолуохтара.
Бары кэлэн бу тэрээһиннэрбитигэр кыттаҥҥыт, олоҥхо эйгэтин кытта сибээстээһин, Улуу Саха омуга буоларгытын бигэргэтиҥ диэн ыҥырабыт.
Бырайыак суруллуутугар саҕаланыаҕыттан күүс-көмө, сүбэ-ама буола сылдьар, уруккута АРЦ СРНО «АКФА» сүрүн үлэһитигэр, Ирина Кириллинаҕа истиҥ махталбытын тиэрдэбит. Ону тэҥэ Олоҥхо научнай-чинчийэр институт дириэктэригэр Руслан Анисимовка кини олоҥхо суолтатын өйдөөн, биһиги бырайыакпытын өйөөбүтүгэр туоһу сурук суруйан көмөлөспүтүгэр. Маны тэҥэ махталбытын биллэрэбит «Үлэ күүһэ» хаһыат салайааччытыгар Күннэй Алексееваҕа, редакция үлэһиттэригэр, кинилэр патриотическай санаалаах, норуот, култуура уонна саха тыла сайдарыгар кыһаллар буоланнар биһиги бырайыакпытын өйүүллэр.
Ньургун Матвеев,
ХИФУ устудьуона