Олоҥхоһут Ырыа Дыгыйар
Кыраһыабай айылҕалаах Кыргыдайым сиригэр бэс ыйын 16 күнүгэр «Туску» норуот айымньытын дьиэтигэр ааспыт үйэҕэ Мастаах түөлбэтигэр олорон ааспыт добун тойуксут, ымыылаах ырыаһыт, хомоҕой хоһоонньут, айылҕаттан айдарыылаах улуу олоҥхоһут — Семен Николаевич Каратаев — Ырыа Дыгыйар төрөөбүтэ 165 сыллаах үбүлүөйдээх сылыгар сөп түбэһиннэрэн, кини аатын, олоҕун уонна айар суолун кэлэр көлүөнэҕэ тиэрдэр сыаллаах «Үйэлэргэ умнуллубат – Ырыа Дыгыйар» диэн анал истиэндэ арыллыыта бэрт тэрээһиннээхтик ааста. Кини ураты тыллаах олоҥхолоро, киэҥ эйгэлээх ырыалара норуот өйүгэр-санаатыгар көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн, үйэлэргэ сүппэт өйдөбүл буолаллар.
Кимтэн кииннээх, хантан хааннаах, туохтан тууралаах киһи Кыргыдайбыт сиригэр-уотугар төрөөн-үөскээн, талба талаанынан аатыран олорон ааспытын ахтан-санаан ааһыаҕыҥ. Семен Николаевич Каратаев – Ырыа Дыгыйар 1861 сыллаахха Бүлүү улууһун Кыргыдай нэһилиэгэр быстар дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ, ыал хамначчыттарыгар төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ Николай Каратаев – Дохсун Ньукулааһа, ийэтэ Кэтириинэ – Кэчиинэ Тааһаҕар нэһилиэгин олохтоохторо.
Каратаевтар Балаҕаччы сиригэр Кыдыбыл диэн сиргэ олохтоох Ыҥаалай диэн баайга хамначчыттаан сылдьыбыттар. Уоллара Сэмэн төрөөбүтүн кэннэ Ньукулааһа оҕотун, ойоҕун быраҕан Тааһаҕарыгар төннүбүт. Кэчиинэ Кыргыдайга Мастаах Эбэҕэ Хаһаарыманан, Улахан Сайылыгынан, Көтөҕүнэн көһө сылдьан, биэс оҕону төрөтөн ииппит. Дыгыйар ийэтэ Кэчиинэ Кыргыдайга биллэр ырыаһыт, олоҥхоһут, үҥкүү тылын этээччи эбит. Үс түүннээх күн үҥкүү этэрэ үһү, маны таһынан иистэнньэҥ, оһуордьут, солкону да тигэр идэлээх эбит.
Дыгыйар 25 сааһын туолан баран, Абаҕа Уйбаанча кыыһын Аананы кэргэн ылан, Алаас Арыылааҕар Бэрэ Атах диэн сиргэ кыстыктанан, 25-30 сүөһүлэнэ сылдьыбыттар. Сайынын Дьаарбаҥ диэн сиргэ сайылыыллар эбит. Онно окко киириэх иннинэ ыһыах ыһаллара, ол иһин “Күүлэй Дьаарбаҥ эбэкэм” диэн хоһуйан оһуокай тылын этэрэ. Ыһыахха, күүлэйгэ сылдьарыгар кыл сэлээппэлэнэр, маҥан ырбаахытын уһун куһаат курунан курданар, сарыы этэрбэстэнэр, уһун бороҥ сукуна сону кэтэр эбит.
Көрбүт дьон кэпсииллэринэн, кыра соҕус уҥуохтаах, бэйэтигэр сөп эттээх-сииннээх, уһун ньылбаа сирэйдээх, сирэйинэн хоп курдук киһи эбит. Олоҥхотугар куолаһа чуора бар дьону сөхтөрөрө, хас киһини, уобараһы тус-туһунан ырыаларын араас матыыптаан, куолаһын уларытан туойара үһү. Туойарыгар сүрдээх чэпчэкитик, дыгыйан туттара-хаптара үһү. Ол да иһин, Ырыа Дыгыйар диэн аат сүрэхтэммит буолуон сөп диэн сэрэйэллэр.
Билэр дьон ахтыытынан, А.А.Саввин суруйуутунан Дыгыйар Сэмэн сүүрбэттэн тахса олоҥхону толороро үһү. Олортон “Тоҥ Саар бухатыыр” уонна “Сүүлэлдьин Боотур” олоҥхолоро, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа Герасим Семенович Васильев көҕүлээһининэн, туспа кинигэ буолан тахсыбыттара.
Дыгыйар олоҥхотун А.А.Саввин 1938 сыллаахха, П.Я.Тулааһынап 1940 сыллаахха суруйан хаалларбыт үтүөлэрин умнуохха сатаммат.