Биһиги кэммит олоҥхотун бухатыыра

Тыл билимин дуоктара, бэрэпиэссэр Василий Васильевич Илларионов 80 сааһын томточчу туолла. Кини билигин да үөрэммит университетыгар үлэлии-хамныы сылдьар, устудьуоннары үөрэтэр, баай уопутуттан бэрсэр, саха фольклорун чинчийиигэ, сайыннарыыга ахсаабат кыһамньытын уурар, онно ыччаты уһуйар.

Мин кэргэним, саха норуодунай суруйааччыта Егор Неймохов Василий Илларионовтыын университекка биир кууруска үөрэммиттэрэ: аллар атаһа, үтүө доҕоро. Урут да суруйан турабын, кинилэр куурустара университекка биир бастыҥнара этэ диэн.

Историко-филологическай факультет иһинэн бааллара. Онно хаһан баҕарар, хайдах эрэ, историктарга сыһыан ордуга. Манна үөрэммит историктар үксүн салайар үлэҕэ бараллара, партийнай-сэбиэскэй тэрилтэлэргэ үлэлииллэрэ. Ол да буоллар, саха салаатыгар үөрэнэр оҕолор эмиэ улахан куонкуруһу ааһан киирэллэрэ, чахчы кыахтаахтара. Василий Васильевичтаах туттарсалларыгар Степан Сивцев-Доллу, Баһылай Харысхал курдук эр бэртэрэ, бааллара хапсыбакка, кыайан киирбэтэхтэрэ. Сэмэн Тумат кэтэхтэн үөрэнэн баран, миэстэ тахсыбытыгар күнүскүгэ көспүтэ.

Соннук чаҕылхай уонна күүстээх куурус этэ. Кинилэртэн кэлин өрөспүүбүлүкэ киэн туттар дьоно үүнэн тахсыбыттара: наука дуоктардара, бэрэпиэссэрдэр Г.Г.Филиппов, В.В.Илларионов, норуодунай  суруйааччылар Е.П. Неймохов, С.А.Попов-Тумат, үөрэҕириигэ национальнай кэнсиэпсийэ ааптардарыттан биирдэстэрэ, поэт, СӨ үтүөлээх учуутала В.И.Босиков-Босяк, Арассыыйа оскуолатын бастыҥ дириэктэрин аатын ылбыт Николай Брызгалов, дойдутугар баһылыгынан тахсыылаахтык үлэлээбит норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ Вячеслав Окороков, биллэр суруналыыс, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Раиса Былбанаева уо.д.а.

Бу куурустар үөрэҕи, иллэҥ кэмнэригэр көрү-нары тутуспутунан бииргэ сылдьан көхтөөхтүк атаараллара. Саамай түмэр, көҕүлүүр күүстэринэн үөрэх туйгуна, ыстаарыста Ганя Филиппов, эмиэ үөрэх туйгуна, комсорг Гоша Неймохов, профорг Вася Илларионов этилэр. Үһүөн киэҥ холку майгылаахтара, уһулуччу үчүгэй бэрээдэктээхтэрэ, ол иһин бэйэлэрин холобурдарынан да үчүгэйгэ-үтүөҕэ көҕүлүүр лиидэрдэр этэ.

Дьиҥэр, бэйэлэрэ эмиэ туспа амбициялаах, үөрэххэ дьоҕурдаах оҕолору түмэр, доҕордуу сыһыаны олохтуур наһаа чэпчэкитэ суох буолуохтаах. Үөрэххэ, успуорка, үлэҕэ куоталаһыы ситимэ да баар буолуон сөп. Манна сүрүн оруолу ыстаарыста Ганя Филиппов ылбыта чуолкай: мындырынан, ньуолбар уонна сымнаҕас эрээри, ирдэбиллээх характерынан Баһылай Босяк, Сэмэн Тумат курдук уот ыстаммытыныы баһымах майгылаах хаҥыл поэттары биир тылга киллэрэн түмтэҕэ. Мин билигин да сөҕөбүн, хайаан Гоша Неймохову комсорунан талбыттарын. Кинилэргэ холоотоххо, сааһынан да кыра, сытыыта-хотуута суох чолоҕор оҕочоос буоллаҕа. Ити Г.Филиппов өтө көрүүтэ буолуон сөп. Хамандыыр комиссарын таларын курдук.

В.В. Илларионов сүрдээх үлэһит, туруоруммут соругун хайаан да толорор дьүккүөрдээх. Үөрэҕэр наһаа кыһаллан, бибилэтиэкэттэн  тахсыбакка, онно-манна аралдьыйбакка, дьаныһан туран дьарыктанар. Онто үтүө түмүгү аҕалан, наука дуоктара, бэрэпиэссэр буолан олордоҕо.

Үөрэнэ сылдьан каникулугар, улахан бэйэлээх ленточнай магнитофону сүгэ сылдьан, тулаайах уол кэмчи харчытынан өрөспүүбүлүкэни бүтүннүү кэрийэн, олоҥхоһуттары устубута. Оччотооҕуга фольклор соччо сэҥээриллибэт кэмэ этэ.

Эдэр уол итинник дьаныһан туран олоҥхонон дьарыктаммыта сөҕүмэр. Биһиги, социализм оҕолоро, коммунизм, прогресс, космос, норуоттар доҕордоһуулара диэн толкуйдаах ыччат этибит буоллаҕа. Онно Василий Васильевич былыргылыы санаалаах курдук көстөрө. Ону ол диэбэккэ, олоҥхоһуттар тыыннаахтарына устан үйэтиппит туохха да кэмнэммэт улахан үтүөлээх. Аны ол устубуту истэ-истэ суруйуохха, машинкаҕа бэчээттиэххэ, кинигэнэн таһаартарыахха наада эбээт. Ити хара үлэтэ элбэх сыраны, күүһү, бириэмэни ылара саарбаҕа суох. Итини барытын Василий Васильевич тыыла, дьиэ кэргэнэ үчүгэй буолан ситистэҕэ.

Кэргэнэ Мария Семеновна Ньурбаттан төрүттээх, киэҥ холку майгылаах, аа-дьуо барытын бүтэрэ-оһоро сылдьар үтүө айылгылаах Далбар Хотун. Кини Василий Васильевиһы тапталынан, сылаас сыһыанынан өйөөн, күүһүгэр күүс эбэн, олоҕун киниэхэ анаан, улахан учуонайы иитэн таһаардаҕа.

Бэйэтэ кэрэ бэйэлээх дьүһүннээх, киһи эрэ хайгыы көрөр киһитэ. Биһиги кыра уолбут сыбаайбатыгар аҕабыт эдьиийэ Анастасия Петровна Марияны көрөн баран: “Бу саҥа кэргэниҥ дуо?”- диэн ыйыппыттаах. Оннук эдэр көстүүлээх. Онуоха Баһылай киэн тутта мичээрдээн баран: “Суох, эргэм”,- диэбитэ. Дьахтар сэргэх көрүҥэ эр киһи үчүгэй, эйэҕэс, харыстабыллаах сыһыаныттан тутулуктаах. Сүрүн үлэтин таһынан дьиэ үлэтигэр, оҕоҕо баттаппыт ыал ийэтэ эрдэ суһуктуйара баар суол. Мария – дьоллоох дьахтар: үйэлэрин тухары эн-мин дэсиһэн, эйэ-дэмнээхтик олорон, үс оҕону төрөтөн, үөрэхтээн, атахтарыгар туруоран, үтүө дьон оҥорон, билигин сиэн бөҕөлөөхтөр.

 Марияны кытта аан маҥнай однокурсниктар көрсүһүүлэригэр билсэрбитигэр, кэргэнин Васяны уу иһэ-иһэ хайҕаан тыл этэн соһуппута. Оччолорго бары да саҥа ыал буолан эрэр дьон буоллахпыт, туга-ханныга, хайдах олохпут салаллан иһэрэ биллибэт этэ буоллаҕа, ол иһин сөхпүппүт. Сөпкө эппит эбит, ону олохторо дакаастаата.

Василий Васильевич устудьуоннуу сылдьан сайыҥҥы каникулга Николай Брызгаловы, Вячеслав Окороковы кытта Мэҥэ Алдаҥҥа биһиги дьоммутугар саҥа дьиэ туппуттара. Оччолорго нэһилиэккэ суох улахан дьиэ билигин да этэҥҥэ турар, дьоммут олороллор. Ыһыахха кылыйан, тустан, мас тардыһан, мүһэ бөҕөтүн ылбыттар үһү. Бары да кыанар, кыахтаах уолаттар. Өссө Василий Васильевич күүлэйгэ кими да тулуппатах, бастыҥ от охсооччу буолбут. Сопхуос уолаттара куорат устудьуон уолугар кыайтаран кыһыйдахтара. Онон сылыктаатахха, Василий Васильевич өйдөөх эрэ буолбатах, ону ааһан физически кыанар эбит диэн өйгө-санааҕа кэлэҕин.

Өссө биир холобур: Егор Неймохов олохтон туораабытыгар, кини туһунан ахтыы кинигэ “Республика киэн туттар дьоно” сериянан тахсар диэн буолла. Ону Василий Васильевич ылыста. Дьэ, онно баара дии, олордор-туруорар бокуойу биэрбэккэ, “чэ да чэ” диэн, начаас кинигэни хомуйан оҥорбута! “Чахчы, улахан учуонай, бэрэпиэссэр буолуоххун буолбут эбиккин”, – диэн саҥа аллайбытым, үлэһитин сөхпүтүм.

 Ол кинигэ 1500 ахсаанынан тахсан, начаас атыыланан бүппүтэ. Ол Василий Васильевич үтүөтэ. Кини ис хоһоонун наһаа иһирэхтик таҥан оҥорон, дэлэҕэ дьон: “Олох уус-уран айымньы курдук умсугуйан ааҕабыт”, – диэхтэрэ дуо. Мэлдьэх буолбатах, итинник ахтыы кинигэлэргэ киһини боруонса пааматынньык курдук оҥорон таһаараллар. Киһи диэн киһи, тэбэр сүрэхтээх, ыалдьар эттээх, сылаабайдыыр да, өрөгөйдүүр да түгэннэрдээх, ону хайдах баарынан сэһэргээн тиэрдии, кинигэни оннук тыыннаах гына оҥоруу  улахан талаантан тахсар.

Мин бэйэм да оҕолорбор ылбакка хаалан, матан, “Бичик” салайааччытыттан эбии бэчээттииригэр көрдөспүтүм. Ону, хата, Август Васильевич Егоров барахсан сөбүлэһэн, кинигэ атыыга барбатаҕына, бэйэҥ атыылаһаар диэн туран, эбии бэчээттээбитэ. Ол эмиэ начаас бүппүтэ. Уопсайынан, Егор Неймохов айымньылара ааҕыллымтыалар, кинигэлэрэ хамаҕатык атыыланаллар. Этэргэ дылы, залежь буолан сытан уценкаламмыт диэн суох.

Василий Васильевич биир үтүө хаачыстыбата – үчүгэй майгыта, наар мичээрдии сылдьара. Дэлэҕэ доҕотторо кинини Мичээр Бааска диэн ааттыахтара дуо?! Алтыспытым ырааттаҕа, ол тухары кыыһыра-тымта сылдьарын биирдэ да көрбөтөҕүм.

Аны кини хорсун санаалаах, доҕорун туһугар туруулаһар өйдөөх-санаалаах. Биһиги аҕабыт наһаа уйан дууһалаах, хомойбутун-хоргуппутун таска таһаарбат, иһигэр тутар идэлээх этэ. Бөлөхтөһөн туран кинини утарбыттарын уйбатаҕа, сарсыныгар сүрэҕэ тохтоон, олохтон эмискэ туораабыта.

Саха тыйаатырыгар тиһэх бырастыылаһыытыгар Василий Васильевич баары баарынан ол дьону сэмэлиир уоттаах-төлөннөөх тыллары харса суох эппитэ-тыыммыта. “Сиэрэ суохтук албыннаан, балыйан утарбыттарыттан Егор Неймохов хаарыан тыына быһынна” диэн. Хоруобун таһааралларыгар, онтон кыһыйдаҕа буолуо, биир киһи: “Ээ, мин бэйэм мас хоруоппун ордоруом этэ”,- диэбитин дьүөгэм истэн соһуйбут этэ. Дьөгүөр, бэл, өлө сытан ордук санатар эбит.

Мин кэргэммин эмискэ сүтэрэн, хараҕым уутугар муна сырыттахпына, кини доҕотторо Г.Г. Филиппов, В.В. Илларионов, В.Т. Андросов күүс-көмө, өйөбүл буолбуттарыгар үйэм тухары махталлаахпын…

Саха Саарына Василий Васильевич Илларионов олох үөһүгэр үлэлии, науканан дьарыктана сылдьар. Төһө да бэйэтэ ыллаан-үҥкүүлээн барбатар, Сунтаартан төрүттээх буолан, олоҥхону-оһуохайы оҕо эрдэҕиттэн ийэтин үүтүн кытта иҥэринэн, олоҕун онно анаан, саха фольклора сайдан, аар саарга аатырыытыгар, олоҥхо киһи аймах шедеврэ буолбутугар кини киллэрбит кылаата сүҥкэн.

Бу тухары сайын аайы ыһыахтарга дьүүллүүр сүбэ буолар, Олоҥхо ыһыахтарыгар сүбэлээн, күүс-көмө буолан үлэлэһэр.

Күндү Василий Васильевич, өссө да өр ай-тут, үлэлээ, ыччаты үөрэт, науканы сайыннар диэн алгыс тылларын этэбин!

Мария Неймохова

18.09.2026 сыл.

Хаартыскалар суруйуу дьоруойун архыыбыттан.