Олоҥхоһуттарга саҥа соруктар тураллар
Бу саас олоҥхо күрэҕэр биир куруук үөрэ-көтө сылдьар эдэр толорооччу, хайдах эрэ, курус баҕайы көрүҥнээх олорорун көрөн кэпсэттим. Киһим толкуйга түспүт эбит. Этэр: «Сырыы ахсын наар биир дьон мустан, бэйэ-бэйэбитин кытта күрэхтэһэбит дии. Онтон салгыы тугуй? Бу олоҥхолуурбут, уопсайынан, бэйэбититтэн атын, итиэннэ отчуоттан ураты кимиэхэ эмэ интэриэһинэй уонна туһалаах дуо?» — диэн.
Ити мунаахсыйбыт ыйытыытыгар хоруйу биэрэрдии, балаҕан ыйын 21-23 күннэригэр Дьокуускай куорат Үс Хатыҥын аттыгар баар «Ил Эйгэ» диэн комплекска Олоҥхоһуттар өрөспүүбүлүкэтээҕи I форумнара тэрилиннэ. Ол туһунан тута сырдатан турабыт, бу сигэнэн киирэн ааҕыаххытын сөп:
Тэрийээччилэр иһитиннэрии суруктарыгар “Билигин аан дойду үгүс кыһалҕаны көрсөр: маргинализация күүhүрүүтэ уонна духуобунай айгырааһын, төрүт үгэстэр урусхалланыылара, ийэ тыл мөлтөөһүнэ. Маннык дьалхааннаах кэмҥэ олоҥхоһуттар, олоҥхону толорооччулар бэйэлэрин норуоттарын сомоҕолуурга, сырдыкка-кэрэҕэ сирдииргэ, Айыы суолун тутуһуннарарга кыахтара күүһүрэригэр олук оҥоһуллар кэмэ кэллэ. Форум научнай тэрээһин киэбиттэн тахсан, саха майгытынан истиҥ кэпсэтии быһыытынан барыаҕа. «Олоҥхоһут диэн кимий?», «Олоҥхолооһун үгэһэ уонна билиҥҥи кэм», «СӨ олоҥхоһуттарын уонна олоҥхону толорооччуларын ситимнэрин төрүттээhин» диэн боппуруостар көрүллүөхтэрэ” диэн суруллубут.
Итини ааҕан баран, били уолум бу сугулаан кэнниттэн саарбахтаабыт санаата сааһыланар, тууйбут толкуйа тобуллар эбит диэн эрэммитим. Оннук да буоллаҕа. Чахчы, бары астыммыттар – дуоһуйа ирэ-хоро кэпсэтэн, санааларын аһаҕастык этэн, тус көрүүлэрин сэһэргээн, баар кыһалҕалары ырытан, итэҕэстэри туоратар суолу көрдөөн, олоҥхону чинчийэр, үөрэтэр, уһуйар, тэрийэр, сүрүннүүр дьоммутун кытта инники былааннары торумнаһан.
Эпическэй нэһилиэстибэ сүрүн хараанньыттара
Устуоруйа кэпсииринэн, олоҥхоһуттар бу үһүс түмсүүлэрэ эбит. Ол курдук, Саха АССР совнаркомун ускуустуба дьыалаларыгар салалтатын тэрийиитинэн 1937 сыл от ыйыгар Дьокуускай куоракка Уус-уран самодеятельность өрөспүүбүлүкэтээҕи I олимпиадата диэн буолбут. Саха АССР төрүттэммитэ 15 сылыгар анаан ыытыллыбыт.
Бу олимпиадаҕа улуустартан үгүс олоҥхоһут кыттыыны ылбыт: М.Т. Шараборин-Кумаарап (Өлүөхүмэ), П.П. Ядрихинскай-Бэдьээлэ (Нам), А.Е. Сивцев-Дьиибэ Бытык (Нам), Е.П. Яковлев-Той Дьэриэмэй, С.В. Герасимов-Хорообо (Хаҥалас), Е.Е. Иванова (Амма), Н.И. Степанов-Ноорой (Мэҥэ Хаҥалас), С.Е. Андросов-Куохтаан (Таатта) уо.д.а.
Онтон 1948 сыллаахха Дьокуускайдааҕы Норуот айымньытын дьиэтин көҕүлээһининэн Олоҥхоһуттар өрөспүүбүлүкэтээҕи I сүлүөттэрэ диэн тэриллибит. Онно Е.Е. Иванова (Амма), В.Н. Попов-Бочоох (Нам), Н.И. Степанов-Ноорой (Мэҥэ Хаҥалас), П.П. Ядрихинскай-Бэдьээлэ (Нам), Г.С. Кычкин-Хабыанньа (Мэҥэ Хаҥалас), П.С. Семенов (Орджоникидзевскай), Е.Д. Кулаковскай-Уот Хойостоон (Таатта) курдук номоххо киирбит олоҥхоһуттар сылдьыбыттарын хаартыскалар да туоһулууллар.
Онон бу форум бастакы түмсүүттэн 100-чэкэ сыл буолан баран тэрилиннэ.
Оччолорго санаабыттара буолуо дуо, аны биир үйэнэн аныгы сахалар олоҥхолуу сылдьыахтара диэн?! Дьэ, доҕоор, аҕыстыы чаас тохтообокко толорор ыччаттардаахпыт.
Атын омуктар ол иһин биһигини хайгыыллар: өбүгэттэн тиийэн кэлбит барҕа баайбытын ыскайдаабакка, ырааҕы толкуйдуур дьоннордоох буолан, бу күҥҥэ диэри сыа-сым курдук тутан, барытын чөмчөтө түмэн, наардаан-сааһылаан, билигин олоҥхолоох омук буоларбытын туоһулуур баһаам кинигэлээхпит, тылбаастаммыта да элбээтэ, үтүмэн чинчийиилээхпит, хартыына, оҥоһук да дэлэй, толорооччу да үксээтэ, ыһыах да баар буолла, стипендия да олохтонно.
Ол эрэ буолуо дуо, үнүстүүттээхпит, кэмитиэттээхпит, кииннээхпит, тыйаатырдаахпыт, ассоциациялаахпыт, уһуйар үөрэхтээхпит, куруһуоктаахпыт, анал күннээхпит, дэкээдэлээхпит, уоннуу сыллаахпыт, сайтаахпыт, биэриилэрдээхпит, бэстибээллэрдээхпит, күрэхтээхпит, кэмпириэнсийэлэрдээхпит, дьыктаан курдук араас аахсыйалаахпыт, олимпиадалардаахпыт, оонньуурдаахпыт уонна оонньуулаахпыт, ансаамбыллардаахпыт…
Өссө олоҥхоһуттар реестрдэрин оҥороору, аҥкыата ыыталлар. Биэс томнаах энциклопедия бэлэмнии сылдьаллар. Сотору Эпос норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ аанын арыйыа. Уонна саамай улахан ситиһиибит – олоҥхобутун ЮНЕСКО киһи аймах чулуу айымньытынан бигэргэппитэ буолар.
Онон бачча оҥоһуллубуту салгыы сайыннарар, саҥа таһымҥа таһаарар, ыырын кэҥэтэр, суолтатын үрдэтэр эбээһинэс эпическэй нэһилиэстибэ сүрүн хараанньыттарыгар – олоҥхоһуттарга – сүктэриллэр.
Таһым үрдээн иһиэхтээх
Бу форум Ил Дархан 2025 с. сэтинньи 25 күнүнээҕи 870‑РГ нүөмэрдээх дьаһалынан биллэриллибит Олоҥхо үһүс Уон сылын чэрчитинэн, Үүнэр көлүөнэ тус сыаллаах пуонда уонна АЛРОСА хампаанньа үбүлээһиннэринэн ыытылынна. Онон салалтаттан олоҥхону күүскэ өйүүр уонна маннык тэрээһиннэри көҕүлүүр бас-көс дьоммут – СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников, Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы, Олоҥхо национальнай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков, култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирэ Афанасий Ноев – кэлэн ыллыктаах санааларын тиэртилэр.
Дьэ, үс күн устата олоҥхоһуттар, олоҥхону толорооччулар, чинчийээччилэр, уһуйааччылар, тэрийээччилэр, салайааччылар, исписэлиистэр бу ыйыллыбыт-быһыллыбыт 10 сылга тугу оҥоруохха сөбүн кэпсэппиттэригэр олоҕуран, ону эбии ситэрэн-толорон сырдаттахха, бастатан туран, уһуннук толоруу соруга турар: тиэкиһи быһан-отон буолбакка, бүтүннүүтүн толору олоҥхолуур таһымҥа тиийиэхтээхтэр. Онуоха бастакы хардыы — Ил Дархан бирииһигэр быйыл бастакытын ыытылла турар үс түһүмэхтээх күрэс. Бирииһэ да ботуччу – бастаабыкка 500 000 солк. харчынан бириэмийэ, II миэстэҕэ — 200 000 солк., III миэстэҕэ — 100 000 солк.
Александр Жирков саас бу күрэс аһыллыытыгар этэн турар: “Дьиҥнээх олоҥхоһут үрдүк аатыгар тиийэр суолу тэлээри, олук уураары, бу күрэҕи тэрийэбит. Аҕыс чаас толорор уустук. Үөрэппиттэрин умнан кэбистэхтэринэ, баҕар, бэйэлэриттэн этэн-кутан барыахтара дии саныыбын. Сыыйа тута хоһуйан олоҥхолуур сатабылы баһылыахтара, ис дьоҕурдара арыллыа. Уһуннук толоруу үгэскэ кубулуйуо диэн эрэнэбин. Кэлин өссө бириэмэтин эбиэххэ сөп буолуо. Киһи айар-хоһуйар кыаҕа муҥура суох. Кыргыыс манасчыта Саякбай Каралаев уопсайа 500 тыһыынчаттан тахса устуруокалаах 3 эпоһы өйүттэн толорбута. Тэҥнэбилгэ эттэххэ, Бөҕө Арамаан “Алаатыыр Ала Туйгун” олоҥхото сахаларга саамай уһун кээмэйдээҕинэн биллэр – 52 тыһыынчаттан тахса хоһоонунан устуруокалаах”, -диэн.
Дьэ, аны итиччэ уһуну сатаан истэргэ үөрэниэхтээхпит. Аныгы киһи кылгас рилс, тик-ток тэтиминэн сылдьар, тулуйан-тэһийэн олорбот. Эбиитин сахалыы үчүгэйдик билбэппит да адаҕалыыр. «Кэл-бар» киэбинэн кэпсэтэ сылдьар оҕолор барахсаттар, бастаан утаа истэн саҕалаан иһэн, тыл суолтатын өйдөөбөттөрүттэн сылтаан ис хоһоонугар сатаан киирбэккэ, атыҥҥа аралдьыйан хаалаллар. Төрүөт төрдө-төбөтө онон төрөөбүт тылы билиигэ иэҕиллэр. Ол иһин сахалыы тыыны тарҕатары барытын: ырыалары, кинигэлэри, киинэлэри, тэлэбиидэнньэни, араадьыйаны, тыйаатыры, хаһыаттары, о.д.а. — өйүү сатыахтаахпыт.
Эйгэни үөскэтии олоҥхоҕо эмиэ сытыытык турар боппуруос. Ханна эрэ бэйэтэ туспа ыраах баар экурдук туругуттан күннээҕи олохпут көстүүтүгэр көһүөхтээх, арахсыспат сорҕото буолуохтаах: социальнай ситими арыйдахха – олоҥхонон тэттик роликтар, ханнык эрэ ханаалга суруттарбытыҥ – онно оҥоһуу өй көмөтүнэн айыллыбыт сериал баар, көмпүүтэргэ киирдэххэ — олоҥхо сюжетынан оонньуулар, төлөпүөҥҥэр – анал сыһыарыылар, «Тоокуга» холбон – олоҥхонон ойуулук, араадьыйаны иһит – олоҥхо матыыбынан ырыа-тойук, дьүрүл, атыыга — олоҥхо тиэмэлээх оҥоһуктар, таҥас-сап, дьыссаакка – олоҥхо дьоруойдарынан оонньуурдар, тыйаатырга – сонун испэктээктэр, уруокка – олоҥхо онлайн тургутуга, сайтарга – олоҥхоҕо сыһыаннаах сонуннар, тэлэбиидэнньэҕэ — биэриилэр… Өссө киинэ уһуллара буоллар… Эпос киинигэр Олоҥхо виртуальнай түмэлэ тэрилиннэр…
Чэ, ити барыта бу уон сылга туолара саарбах. Ол эрээри оҥкула оҥоһуллуохтаах. Билигин да ити ахтыллыбыт салааларга саҕалааһын баар, хамсааһын син баран эрэр курдук.
Аны туран, олоҥхо тиэкистэн тыыннаах тылга кубулуйуохтаах. Онно анаан сыл аайы “Олоҥхо дойдутун оҕотобун”, “Уруйдан, Улуу олоҥхо!”, “Куйуур олоҥхото”, “Муҥха олоҥхото”, “Олоҥхо-баттл”, Олоҥхо ыһыаҕа, аны Ил Дархан бирииһигэр курдук күрэстэр ыытыллаллар. Итилэргэ сатаан ыллыыр-туойар дьон кыттар. Оттон оннук талаана суох эрээри, кэпсиир дьоҕурдаахтарга олоҥхонон стэндап, вайн курдук куонкурустары ыытыахха сөп.
Биллэн турар, олоҥхону олоҕурбут үгэһинэн толорууну ирдииллэр. Ол эрээри бу форумҥа маассабай оҥоруу туһунан тыл эмиэ көтөҕүллүбүтэ. Оччотугар каноннары тутуһан толорооччулар бу хайысха элиталара буолан, эталон быһыытынан сылдьаллар, оттон атын баҕалаахтары баалаабакка, “сыыһа”, “дьаабы”, “пахай” диэбэккэ, хайдах сатыылларынан холонон көрөллөрүн уонна уларыталларын бопсубакка көҥүллүөххэ сөп. Холобура, баскыырдар “Урал Батыр” эпоһынан “Хумай” диэн ырыалара Арассыыйаҕа хит буолбута дии. Итинник эспэримиэннээтэххэ эрэ киэҥ эйгэҕэ таһаарар кыахтаахпыт.
Ийэ олоҥхоһуттары үөскэтэр кэм кэллэ дииллэр. Үһүс эргиир түмүгэ ол буолуохтаах: бэйэлэрэ өйдөрүттэн айан толорор олоҥхоһуттары үүннэрэн таһаарыы.
Сылын ахсын олоҥхо кинигэтэ бөҕө бэчээттэнэн тахсар. Ону ким ааҕар? Үксүн толорооччулар эрэ: саҥа тиэкэс үөрэтээри арыйталаан көрөллөр. Ол иһин Масаха, Омолло курдук популяризатор-блогердары туһанан дуу, бириистээх биктэриинэлэри ыытан дуу, олоҥхону ааҕыыны араас албаһынан көҕөлүөх кэриҥнээхпит.
Оҕо уһуйааныгар кырачааннары барыларын олоҥхолото сатыыллар. Ол оҕолору оскуолаҕа үөрэнэ сырыттахтарына көрсөн ыйыттахха: «Ээ, ол кыра сылдьан буоллаҕа дии», — диэн хоруйдууллар. Хаарыан үөрүйэхтэрин, сатабылларын умуннаран, сүтэрэн кэбиһэбит. Өскөтүн олоҥхобут бырабыыталыстыба таһымнаах бырайыак буоллаҕына, утумнаах дьарыгы хааччыйар бырагырааманы толкуйдуур тоҕоостоох. Куруһуоктаах уонна ансаамбыллаах биир эмэ оскуола тутан сылдьар, олор сырыы ахсын кытталлара кистэл буолбатах.
Итиэннэ олоҥхо нөҥүө норуоттар сомоҕолоһууларын бөҕөргөтүү үлэтэ күүһүрүөхтээх, өрөспүүбүлүкэбит визитнэй карточкатыгар кубулуйуохтаах. Бу хайысхаҕа Александр Жирков далаһа ууран, хардарыта тылбаас анал сиэрийэнэн “Айар” кыһаҕа тахсар, ол бырайыак олохтообут доҕордоһуута быйыл Олоҥхо ыһыаҕар Кэбээйигэ эпостаах норуоттары түмпүтэ. Ол түһүлгэ туһунан видеоны көрүөххүтүн сөп:
Олоҥхоҕо сыһыаннааҕы барытын сыыппара эйгэгэтигэр, куйаар ситимигэр үйэтитии, дэлэтии-элбэтии түргэн тэтимнээхтик барыахтаах. Урукку уһуллубуттары, кинигэҕэ суруллубуттары, билигин буолары — барытын уган иһиэхтээхпит. Туох да диэбит иһин, оҥоһуу өй үйэтэ кэллэ, ону үстүрүмүөн курдук туһанан, бэйэтэ киһи курдук олоҥхолуур гына оҥоруохха сөп. Өссө ким куолаһынан толорорун талыаххын сөп. Ити, дьиҥэр, күн бүгүн кыаллар суол.
Ити курдук билигин баар дьон күүскэ хамсанан, омук быһыытынан сүппэт кэскилбит өһүөтүн бигэтик туруордахпытына, элбэҕи уйуоҕа, тулуйуоҕа, туллаҥнаабакка туруоҕа.
Анисия Иевлева.
Хаартысканы форум кыттыылаахтара тиксэрдилэр.