Олоҥхо ыһыаҕар уус алданнар ситиһиилэрэ
Быйыл Олоҥхо ыһыаҕа 19-с төгүлүн үс өрүс тардыылаах, уу чалгый куттаах Кэбээйигэ ыытылынна. Манна Уус Алдан улууһа 70-ча киһилээх делегациялаах кытынна.
Бу туһунан “Олоҥхо дьиэтэ” этно-култуурунай киин исписэлиистэрэ Елизавета Данилова, Матрена Герасимова, Алена Давыдова уонна култуура улуустааҕы управлениетыттан Анна Лугинова билиһиннэрэллэр.
Елизавета Данилова, «Олоҥхо дьиэтэ» ЭКК уус-уран салайааччыта:
– От ыйын 3 күнүгэр, бастакы күҥҥэ, «Саха сирин улуустарын амтана» төрүт аһы астаан көрдөрүүгэ маастар кылааһы көрдөрдүлэр. Манна асчыт Акулина Готовцева үс араас үрүмэни, убаһаттан симии оһоҕос, Баатаҕай бурдугуттан лэппиэскэ, алаадьы арааһыттан, мундуттан, соботтон бэйэтэ айбыт бөрүөгүн, быырпахтаах, кымыстаах, үтэһэлээх эттээх сандалы остуолун тарта. Киниэхэ бииргэ үөрэммит 1979 сыллааҕы выпустара күүс-көмө буолбуттарыгар барҕа махталбытын тиэрдэбит.
Киэһэ олоҥхо түһүлгэтигэр ааттаах-суоллаах үбүлүөйдээх олоҥхоһуттарга аналлаах түһүлгэ тэрилиннэ. Тэрээһин Уус Алдан олоҥхоһуттара Н.П. Бурнашев-Боодоҕос төрөөбүтэ 150 уонна И.И. Данилов-Тойтуун Уйбаан төрөөбүтэ 135 сылларыгар аналлаах сэһэнинэн саҕаланна. Манна Боодоҕос туһунан Олоҥхо дьиэтин специалиһа Елизавета Данилова, Тойтуун туһунан сыдьаана Арыылаахтан Надежда Колодезникова сырдаттылар.
Салгыы тойуксуттар күрэстэригэр Хороттон Александра Илистярова тойук көрүҥэр кыттан анал аатынан бэлиэтэннэ.
Оҕунан таба ытыыга 1-кы үрдэли – Семен Орлов, 3-с үрдэли Семен Петров ылары ситистилэр.
Олоҥхо ыһыаҕын иккис күнүгэр үөрүүлээх аһыллыы кэнниттэн Уус Алдан улууһа «Талба талаан» түһүлгэ үөрүүлээх аһыллыытын ыытта. Быыстапка аһыллыытынан СӨ Эпос уонна искусство киинин эпическэй нэһилиэстибэ салаатын салайааччыта, уус-уран оҥоһуктары көрүү-быыстапка сүбэтин бэрэссэдээтэлэ Евдокия Иванова, СӨ «Симэх» норуот искусствотын киинин фондаҕа уонна быыстапкаҕа салаатын салайааччыта Радомира Баишева тыл эттилэр, норуот маастардарыгар наҕараадалары туттардылар. Түһүлгэни Анна Лугинова иилээн-саҕалаан ыытта, Марсен Протопопов ыллам ырыатынан эҕэрдэлээтэ.
Түһүлгэҕэ норуот уус-уран оҥоһуктарын көрүүгэ өбүгэ үгэстэринэн иистэр, кыл-сиэл оҥоһуктар, балык уҥуоҕуттан, хатырыгыттан, тириититтэн оҥоһуктар, сыахайдар (олоҥхо геройдара, ис хоһоонун арыйар композиция) «Иис-уус дьарыга – үйэлэр кистэлэҥнэрэ» быыстапкаҕа икки күнү быһа дьон-норуот дьүүлүгэр турдулар.
Кэбээйигэ ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕар «Аламай күн алыптаах үҥкүүтэ» күөн-күрэс икки бөлөҕүнэн ыытылынна.
Илин эҥэр түөлбэ оһуохайын толорууга 1-кы үрдэли ылан Диана Петухова (Лөгөй) 30 000 сол. наҕараадаланна, Кондратий Герасимов (Бэрт Ууһа) анал аакка тиксэн 5 000 солк. тутта. Ону сэргэ бүлүүлүү оһуохайы толорууга Игнатий Слепцов (Өлтөх) кытынна.
***
Кэбээйи кэрэ сиригэр ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕар хомусчуттар түһүлгэлэрэ элбэх кыттааччыны, көрөөччүнү түмтэ. Ол курдук “Хомус хомуһун дорҕоонноро” биирдиилээн уонна бөлөҕүнэн толоруу күөн-күрэскэ барыта 50-тан тахса киһи кытынна.
Анна Лугинова, культура улуустааҕы управлениетын сүрүннүүр специалиһа:
– Биһиги улууспутуттан Дүпсүн сириттэн М.М. Соловьева тэрийбит “Ситим” хомусчуттар бөлөхтөрө (сал. Ноябрина Сивцева) бөлөҕүнэн толорууга кыттан “Өбүгэ ситимэ” анал аакка тигистэ.
Оттон «Хомус үөскүүр дьиктитэ» хомуһу үгэскэ олоҕуран оҥоруу күөн-күрэһигэр барыта 10-тан тахса хомус ууһа кытынна.
Биир дойдулаахпыт, СӨ норуотун маастара, хомус ууһа, Кэбээйилэр күндү күтүөттэрэ Артем Киренскэй ааптарыскай ньыматынан хомуһу оҥоруу «Үргэл» күөн-күрэһигэр барыта 13 хомус ууһа кытынна.
Бу күөн-күрэскэ Уус Алдан уустара үс сүрүн бирииһи ыллылар: 3-с миэстэ – Петр Куличкин-Быйаман Уус (Мүрү), 2-с миэстэ – Спиридон Алексеев (Дүпсүн) уонна 1-кы миэстэ – Байаҕантайтан төрүттээх Роман Готовцев-Мындыр Уус.
Дьүүллүүр сүбэҕэ Хомус аан дойдутааҕы киинин уонна түмэлин директора Дмитрий Бэстиинэп, аан дойду виртуоз хомусчута Альбина Дегтярева уонна былырыын Нерюнгри куоракка ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕар хомус уустарын күөн-күрэһин муҥутуур кыайыылааҕа, Бэрт Ууһуттан хомус ууһа Александр Шепелев үлэлээтилэр.
“Куйаар кутуллар дорҕооно” кылыһах-кырыымпаҕа оонньооччулар күөн-күрэстэригэр 21 киһи кыттыбытыттан Курбуһахтан Василий Тимофеев 3-с үрдэл хаһаайына буолан 20 000 солк. харчынан наҕараадаланна.
***
Салгыы “Кырсалыы кылыһахтаан, куоҕастыы куйуһутан, тахсар күн сардаҥатынан олоҥхолоон олоҕу туойдахпына…” диэн олоҥхону толорооччулар күрэстэрин туһунан “Олоҥхо дьиэтэ” ЭКК фольклорга специалиһа Алена Давыдова:
Бу күрэскэ улууспутуттан 7-17 саастаах оскуола оҕолоругар биирдиилээн толорууга Тулунаттан Арсен Иванов «Тэтимнээх толорооччу» анал аатынан бэлиэтэннэ, Дүпсүнтэн Дамира Дорофеева ll үрдэли ылан И.Н. Алексеев оҕолоруттан,сиэннэриттэн 40 000 солк. бирииһинэн, Бэйдиҥэттэн Дайаана Григорьева Ил Түмэн депутата Геннадий Васильевтан 30 000 солк. суумалаах сертификатынан наҕараадаланна. 18-36 сааһыгар диэри ыччакка Кэптэниттэн Диана Петухова анал аакка тигистэ, 5000 солк. тутта. 36-60 саастарыгар диэри улахан дьоҥҥо Бэйдиҥэттэн Игнатий Слепцов тута хоһуйууга, Мүрүттэн Алина Герасимова испэктээк персонажтарын ырыаларын-тойуктарын толорууга кытыннылар, анал ааттары ыллылар. 36 саастарыттан бөлөҕүнэн толорууга Мүрүттэн “Уйгу” бөлөх lll үрдэли ылла уонна 30 000 солк. анал бирииһинэн наҕараадаланна.
***
«Омук төрүт таҥаһа – өбүгэ өйдөбүнньүгэ» саха таҥаһын күөн-күрэһигэр XVIII-IX үйэтээҕи таҥаһы сөргүтүүгэ Мүрү нэһилиэгиттэн Алдана Егорова, аныгы стиллээх саха таҥаһыгар Өлтөх нэһилиэгиттэн Мавра Местникова, дьиэ кэргэн таҥаһыгар Бороҕон нэһилиэгиттэн Анастасия Габышева кытыннылар.
Бу туһунан «Олоҥхо дьиэтэ» ЭКК специалиһа Матрена Герасимова:
– Алдана Егорова кыттыбыт көрүҥэр анал аатынан бэлиэтэннэ, Анастасия Габышева 1-кы миэстэ буолла.
Норуот уус-уран оҥоһуктарыгар «Иис-уус дьарыга – үйэлэр кистэлэҥнэрэ» күөн-күрэскэ өбүгэ үгэстэринэн иистэнии көрүҥҥэ «Ыраас сиик» анал ааты Мүрү нэһилиэгиттэн Зинаида Попова ылла, «Сиэдэрэй ат симэҕэ» анал аат Мүрү нэһилиэгиттэн Татьяна Дегтяреваҕа тигистэ.
Кыл-сиэл оҥоһуктарыгар «Саха итэҕэлин тарҕатыы» анал ааты «Уран» түмсүү (сал. Екатерина Копырина, Лөгөй) ыллылар, «Кэрэ көстүү» анал аат Найахыттан Маргарита Пестереваҕа ананна.
Маны таһынан Кэбээйи нэһилиэгиттэн төрүттээх, ХХ үйэ номоххо киирбит бастыҥ көмүс ууһа Андрей Терехов-Күкүр Уус холобурунан бөҕөх оҥоруутугар “Бастыҥ көмүс ууһа” күөн-күрэскэ Баатаҕай нэһилиэгиттэн эдэр кэскиллээх уус Айаал Никитин 1-кы үрдэли ылары ситистэ.
Төрүт оҕунан ытыыга “Далла мэндэйии” күөн-күрэс “Ырааҕы ытыы” көрүҥэр, “Сыал ытыы” көрүҥэр, төрүт үгэһинэн оҥоһуллубут саха ох саатын оҥорууга 3-с үрдэллэри Хоро нэһилиэгиттэн Семен Петров ылары ситистэ, кинини таһынан “Сыал ытыы” көрүҥҥэ 1-кы үрдэли уонна төрүт үгэһинэн оҥоһуллубут саха ох саатын оҥоруу күөн-күрэһигэр анал ааты Семен Орлов ылла.
Оттон «Алгыстаах ытык иһиттэр» саха төрүт иһиттэрин оҥорууга 3-с үрдэлгэ Курбуһахтан Меркурий Корякин ааттанна.
“Бастыҥ уус-уран оҥоһуулаах саха быһаҕа” көрүҥҥэ уонна “Бастыҥ болгуо саха быһаҕа” 3-с үрдэллэри Найахыттан Андриан Колесов ситистэ.
Уран уустарбыт ситиһиилэринэн улууспут аатын ааттата турдуннар, айымньылаах, саҥаттан саҥа үлэлэри таһаара тураргытыгар баҕарабыт.