Олоҥхолоох Орулуоп, олоххо көхтөөх Хабычча
Төрөөбүт дойдуттан арахсан, атын сиргэ тиийэн олохсуйдахха, дойдуга таптал, ахтылҕан күүһүрэрэ чахчы буоллаҕа. Оччоҕо өрүү сүрэххэ баар ахтар-саныыр төрөөбүт дойду, чугас дьон туһунан ахтыы, тугу өйдүүрү сурукка тиһии кэмэ кэлэр дииллэр. Ону кытары ойор-тэбэр оҕо саас, эрчимнээх эдэр саас, көдьүүстээх үлэ кэмин өйдөбүллэрэ тиллэн кэлэн эрдэхтэрэ. Ол аата дойду, киһи олоҕо ытыска уурулларын кэриэтэ барыта ойууланан тахсар. Мин бүгүн атын улууска олорор биир дойдулааҕым туһунан сырдатыахпын баҕарабын.
Амма улууһун Сатаҕай нэһилиэгин олохтооҕо, үлэ бэтэрээнэ Гаврил Иванович Орлов 1958 сыллаахха от ыйын 30 күнүгэр Уус Алдан улууһугар Бороҕоҥҥо күн сирин көрбүт. Ийэтэ — Евдокия Ивановна Орлова, аҕата — Семен Семенович Бурцев. Иккиэн төрүт чараҥнар. Ганя 4-с оҕонон төрөөбүт. Ийэлээх аҕата кыра оҕолоро буолан олус маанылаан улаатыннарбыттар. Эдьиийэ, убайдара 10, 20 сыл аҕа буоланнар, бырааттарын бэйэлэрин оҕолорун кытары тэҥҥэ тутан, көрөн-истэн далбарга илдьэ сылдьыбыттар. Ийэлэрэ сэрии сут кураан, аччык-туор олоҕун дьахтар киһи санныгар сүгэн туораабыт. Кэргэнэ Егор Никандрович сэриигэ барарыгар соҕотоҕун 5 оҕолоох хаалбыт эбит. Ол эрээри санаатын түһэрбэккэ, хорсун саха дьахтара буоларынан хотуулаах санаатынан олох ыардарын этэҥҥэ аһарбыт. Аҕалара сахаҕа бэйэтин балайда кыанар, ханнык да үлэттэн толлон турбат, үлэһит киһи эбит. Аармыйаҕа Камчатка хайаларыгар артиллерия чааһыгар 5-6 сыл сулууспалаабыт. Онно спортивнай ротаҕа дьарыктаммыт, хайалар чыпчаалларыттан хайыһарынан түһэрин, аллара баар дьапталҕаҕа соҕотоҕун эрэ тиксэр этим диэн кэпсиир эбит.
Гаврил Иванович күндү дьонун туһунан билигин маннык ахтар: “Ийэбин Чараҥҥа дьоно-сэргэтэ Орулуоп Дэбдэ диэн ааттыыллара. Кини тас көрүҥэ омос көрдөххө дьиппиэн соҕус эрээри, дьиҥэр аһыныгас сүрэхтээх, киһиэхэ эрэ барытыгар көмөлөһөр ыраас дууһалаах киһи этэ. Ол да иһин буолуо кэргэнэ Егор Никандрович Орлов 1942 сыллаахха от ыйыгар сэриигэ барарыгар, кини бастакы ойоҕуттан 3 оҕону: Ньукулай, Аграфена (Груня), Реворий (Эриэбэ) уонна убайын Сэмэн оҕолорун (Ганя, Дуня) холбоон 5 оҕолоох туран хаалбыта.
Ийэм холкуоска ыанньыксыттаабыта. Өссө Кымыс Көлүйэ таһыгар баар хотоҥҥо, сайынын Кураанах алааска кус-хаас тутан көрбүт сарайдара билигин да баар. Кэлин оскуолаҕа остуорастаан, салгыы медпуун дьиэтигэр санитарканан үтүө суобастаахтык үлэлээбитин дойдубут дьоно өйдүүллэр. Биһиги ийэбит наһаа минньигэс астаах, түргэн ыраас туттуулаах хаһаайка бэрдэ этэ. Күөрчэҕи, сүөгэйи, суораты бэйэтэ астаан, остуолбут мэлдьи баай-талым астаах буолара. Ийэбит ордук убайбар Миисэҕэ аһаҕас буолар эбит этэ. Ол курдук, туох кыһалҕалааҕын, тус олоҕун туһунан аһыллан кэпсиирэ, санаатын үллэстэрэ, сүбэлэһэрэ. Миигин кыра атаах оҕото буоларбынан куруук харыстыы, араҥаччылыы тута сылдьара. Ийэм барахсан сүбэлэрэ-амалара, олоххо көрүүлэрэ, дьоҥҥо-сэргэҕэ сыһыана өлбөөдүйбэт, сүппэт гына сүрэхпэр, өйбөр-санаабар миигинниин бииргэ буолуоҕа. Сэрии кэнниттэн муор-туор олох кэмигэр соҕотох дьахтар үс оҕону көрөн-истэн, иитэн атахтарыгар туруорара манан аҕай дьыала буолбатах буоллаҕа. Биһиги ийэбит Семен Семенович Бурцевы кытары сүбэлэрин холбоон,ыал буолан,убайбын Миисэни уонна миигин төрөтөн, барыбытынатахпытыгар туруорбуттара.Аҕабыт сахаҕа орто уҥуохтаах, бэйэтин балайда кыанар, ханнык да үлэттэн толлон турбат туруу үлэһит киһи этэ. Сайынын от үлэтигэр ыраах звеноларга звеноводтаан элбэх ыччаты, биһигини от-мас үлэтин сатабылыгар уһуйбута. Убайбын уонна миигин кытары саастыы уолаттар бииргэ оттоон-мастаан, бултаан-алтаан үлэҕэ эриллибиттэрэ, буспуттара-хаппыттара. Ийэбинээн икки кыһалҕалаах тулаайах дьон олохторун холбоон, сирдээҕи дьолу билэн, үлэлээн-хамсаан, олох олорон аастахтара. Аҕабыт биһигини үлэҕэ-хамнаска үөрэппит, булка-аска уһуйбут, техникаҕа сыһыарбыт, олоххо бэлэмнээбит эбит диэн махтана саныыбын».
Ганя уол ойор-тэбэр оҕо сааһа тапталлаах дойдутугар — Чараҥҥа ааспыт. Оҕо эрдэҕиттэн сайынын уолаттар окко, кыргыттар сайылыкка үлэлээн улааппыттарын үчүгэйдик өйдүүр. Тэҥ саастыылаахтарын кытары Чараҥ аҕыс кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэ киирбит уонна чиҥ билиилээх үчүгэй үөрэнээччинэн бүтэрбит. Салгыы Бороҕоҥҥо Мүрү орто оскуолатыгар бииргэ үөрэнэр оҕолорун кытары сатыы сылдьан үөрэммит. Тохсус кылааһы бүтэрбит күннэригэр оҕолор бэйэлэрэ хомуллан, Николай Орлов уонна Реворий Копырин байааҥҥа доҕуһуоллаан, бэртээхэй кэнсиэри көрдөрбүттэрин күн бүгүнүгэр диэри умнубат. 9-10 кылаастарга Чараҥ, Майаҕас оҕолорун холбоон “Г” кылаас оҥорбуттар. Онно 2 сыл үлэлэспит кылааһын салайааччытын Афанасий Нестерович Максимовы, учууталларын Ия Петровна Рыбкинаны, Валентин Иванович Филипповы уонна Александра Ивановна Местникованы үчүгэйдик саныыр эбит.
Гаврил Иванович бииргэ үөскээбит доҕотторун эмиэ олус истиҥник ахтар-саныыр. Ыаллыы олорбут уолаттара Сеня Свинобоев, Коля Бурцев, Спира Аммосов, Петя Находкин, Коля Ноговицын, өссө биир Коля Бурцев кинини кытары тэҥҥэ 8-с кылааһы бүтэрбиттэр. Бииргэ үөрэммит табаарыстара уолаттар Виталий Гуляев, Толя Крылов, Федя Бурцев, Федя Румянцев, өссө биир Виталий Гуляев, кыргыттар Сардана, Галя, Дуня Бурцевалар, Тома Готовцева, Рита Копырина, Таня Орлова, Наташа Каратаева, Лиза Старостина, Тома Мухина, Маша Тролукова эбиттэр. Үөрэппит учууталларыттан Марфа Афанасьевна Заровняеваҕа, Клара Афанасьевна Неустроеваҕа, Вера Михайловна Бурцеваҕа, Николай Константинович Бурцевка улахан махталлаах.
«Анна Дмитриевна уонна Иван Афанасьевич Алексеевтары үөрэххэ сыһыаммар, билиибэр-көрүүбэр ураты сыһыаны олохтообут учууталларым диэн ылынабын, кинилэргэ махталым муҥура суох. Үлэһит да буолан баран мэлдьи көрсөн кэпсэтэн-ипсэтэн билсэбин, ыалдьыттаталларын бу баардыы өйдүүбүн», – диир эбит.
Ол саҕана оскуолаҕа оҕолору эт-хаан өттүнэн сайыннарыыга аҥардас биир учуутал ыыппыт улахан үлэтин туһунан маннык кэпсиир:
“Чараҥҥа 70-с сылларга оҕо түмсүүлээх, бэйтин санаатын этинэр киһи буола улаатарыгар бэйэтин идэтигэр бэриниилээх физкультура учуутала, оҕолорго эйэҕэс табаарыстыы бэртээхэй сыһыаннаах Вера Михайловна Бурцеваны наһаа ытыктыыбын уонна махтал истиҥ тылларын аныыбын. Вера Михайловна сарсыарда 7чааска күөл таһыгар оҕолору түмэн сэрээккэлэтэр этэ. Оччотооҕуга АВМ турар ыскылаатыгар диэри бэйэтэ тэҥҥэ сүүрсэн дьарыктыыра. Уруоктарыгар эмиэ бэйэтэ тэҥҥэ дьарыктанан хас биирдии кылааһы уратытык үөрэтэрэ. Кыра взнос олохтоон спорт көрүҥэр бэйэбит үптэнэн, футболкаларбытыгар трафаретынан нүөмэр түһэрэр уонна ааттарбытын сурунар этибит. Билигин санаатахха кини учуутал быһыытынан айымньылаахтык үлэлээн, барыбытын бииргэ түмэн, олус үчүгэйдик сайыннарбыт, айымньылаахтык үлэлээбит учуутал эбит диэн сыаналыыбын”.
Оскуола кэнниттэн Чараҥ биригээдэтигэр тырахтарыыстыы сылдьан, 1976 сыллаахха армия кэккэтигэр ыҥырыллан, Амурскай уобалас Белогорскай куоракка ыарахан артиллерияны соһор, пехотаны олордор тягачтары өрөмүөннүүр чааска сулууспалаабыт. Үчүгэй сулууспатын иһин хайҕабыл Грамота туттарбыттар уонна икки сылы толорбокко эрдэ диэмбэллэнэн дойдутугар төннөн кэлбит. 1978 сыллаахха учуутала, Чараҥ орто оскуолатын дириэктэрэ Иван Афанасьевич Алексеев физкультура учууталынан үлэҕэ ылбыт. Ити үөрэх дьылыгар оскуола баскетбол, волейбол, тустуу, чэпчэки атлетика көрүҥнэригэр оройуоҥҥа инники күөҥҥэ сылдьыбыт. Үөрэтэр оҕолоруттан Коля Бечеканов, Коля Крылов, Лина Свинобоева, Мичил Бурцев бастыҥ спортсменнар эбиттэр. 1979 сылтан «Маяк» отделение Чараҥнааҕы биригээдэтигэр үлэлээбит кэмин туһунан маннык ахтар: “Сайын тыраахтар биэрэннэр окко Нэлим үрэҕэр звеневодунан анаммытым. Нэлимҥэ суол диэн суоҕа, ол иһин суол солоон, аара икки хонон үһүс күммүтүгэр тиийбиппит. Алдьархайдаах айан этэ. Хата аҕам Сэмэн Сэмэнэбис сирдьитинэн барсыбыт буолан абыраммыппыт. Мин МТЗ-52, Хотуоһап Миитээ ДТ-75 уонна Дьэрэмэй Макыайап 4 ат көлөлөөх этибит. Ас буһарааччынан Сэмэн Буурсап-Такыр Сэмэн барсыбыта, атыттар бары ыччат саастаах уолаттар: Егор Бурцев, Гаврил Бурцев уо.д.а. Нэлим үтүө да дойду этэ. Сайыҥҥы оппут былаанын аһара толорбуппут. Аны ити кыһын Мүрү Эбэ арыыларын муус үрдүнэн «Беларус» тыраахтарынан хомус охсон,бологууса кэтэн эргийэн кэлэргэ хомуһу стоговозка тиэйэн, эбии аһылык бэлэмнээһинигэр үлэлээбитим. Бу үлэ түмүгүнэн «Социалистическай үлэ кыайыылааҕа» бэлиэнэн наҕараадаламмытым уонна Коммунистическай үлэ ударнига буолбутум. Ол саҕана зонанан үлэ оргуйан олорор кэмигэр дойдум дьонун итэҕэлин ыламмын депутат буолбутум. Гаврил Атласовтаах дьиэлэригэр мустан мунньахтыырбыт. Ити кэмҥэсэбиэттээн олорор Клара Гаврильевна Бурцева көҕүлээһининэн субуотунньугунан олбуордары штакетниктааһыҥҥа үлэ көхтөөхтүк тэриллибитэ. Убайым Михаил Дмитриевич Орлов биригэдьиирдиир сылыгар армянскай хотоҥҥо “Кыһыл муннук” тэриллибитэ, актовай саала оҥоһуллубута, итии астаах остолобуой үлэлээбитэ. Маны барытын табаарыстара Коля Сивцев-Найахы, Иван Бурцев буоланнар тэрийбиттэрэ, дьон махталын ылбыттара. Дулҕа кырбыыры туруоран эбии аһылыгы бэлэмнээһиҥҥэ күүстээх үлэ ыытыллыбыта. Үлэһит чулуулара-ыанньыксыт эдьиийдэр Александра Ушницкая, Анна Конникова, Евдокия Гуляева, Клара Орлова, Елена Кривошапкина, Тамара Макеева, Анна Баишева бииргэ тутуһан үтүө суобастаахтык үлэлээн ааспыттара.1981 сыллаахха оройуон комсомолун мэктиэтинэн Дьокуускайдааҕы орто сүһүөх салайааччылары бэлэмниир техникумҥа тэрийээччи-агроном идэтигэр үөрэнэ киирбитим. Манна үөрэнэ сылдьаммын Амма кэрэ кыыһын көрсөн, сөбүлээн, икки сыл доҕордоһоммут ыал буолбуппут. Бүтэрэн бараммыт иккиэн «Сардаҥа» сопхуоска үлэлээбиппит. Мин комсомол сэкирэтээринэн үлэбин саҕалаабытым, кэргэним Варвара Гаврильевна Майаҕас отделениетыгар племзоотехнигынан үлэлээбитэ. 1985-1991 сылларга Чараҥҥа оҕуруот биригээдэтигэр биригэдьииринэн, агрономунан үлэлээбитим. Бу сылларга 1000 тонна хортуосканы харайар (хранилище), Илин үрэххэ70 гектардаах мэччирэҥ сирэ оҥоһуллан,барыта үлэҕэ киирэн, үлэлииргэ кыахтары үөскэппиттэрэ. Прораб Анатолий Дмитриевич Гуляев, управляющайМихаил Дмитриевич Орлов дьону түмэн, бэрт таһаарыылаахтык үлэлэтэллэр этэ. Кэлин убайым Михаил Дмитриевич дьулуурунан Чараҥ иккис тыыннанан «1-кы Хоро нэһилиэгэ» диэн ааттанан, туспа нэһилиэк буолан, нэһилиэнньэтэ элбээн, билигин сайынна, кыаҕырда. Кини бэйэтин сатабылынан, хорсун быһыытынан тулатыгар дьону түмэн, соргулаах сүбэлэрин истэн олоххо киллэрбитэ, Чараҥын туһугар бэриниилээҕин көрдөрбүтэ”.
Кэргэнэ үлэ бэтэрээнэ Варвара Гаврильевна Орлова Амма улууһун Сатаҕай нэһилиэгиттэн төрүттээх. 1984 сылтан кэргэнинээн төрөөбүт дойдутугар көһөн тиийэн “Победа” сопхуоска Т.С. Лукин аатынан отделениеҕа ыанньык пиэрмэ биригэдьииринэн, племзоотехнигынан сүөһү-ас иитиитигэр таһаарыылаахтык үлэлээбит. Кэнники бэтэринээр үөрэҕин бүтэрэн, билигин бэтэринээр-быраас буолан үлэ үөһүгэр сылдьар. Дойдутугар уопсастыбаннай олох көхтөөх кыттааччыта буолан, өр сылларга урут зона, билигин түөлбэ салайааччытынан ситиһиилээхтик үлэлээн дьонун-сэргэтин ытыктабылын ылыан ылбыт. Маны таһынан ырыаһыт бастыҥын быһыытынан биллэр. Ол курдук «Дьүрүһүй» дьахталлар ансаамбылларыгар кыттан, үгүс улуус, өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күрэхтэр кыайыылаахтара буолбут. Кини биир уратылаах дьарыгынан дьиэтигэр сибэкки арааһын уонна тэлгэһэтигэр сибэкки, талах, мас эгэлгэтин үүннэрэн, тупсаҕай, кэрэ көстүүлээбитэ буолар. Аны туран умсугуйан туран оҕуруот аһын үүннэриинэн дьарыктанар, олус минньигэс астаах хаһаайка эбит.
Гаврил Иванович тапталлаах дойдутун туһунан маннык суруйар: “Төрөөбүт дойду ахтылҕана, дьонуҥ, доҕотторуҥ тэйиччилэрэ, туспа атын сиргэ-дойдуга тэлэһийэн олох олорор аналлаах буолларгын, дойдугар тапталыҥ, ахтылҕаныҥ күн-түүн күүһүрэн, күндүтүйэн иһэр… Мин төрөөбүт төрүт сирим – арыы хатыҥ алардаах, күөрэгэй чыычаах күөрэйэн тахсан ыллыыр ыраас халлааннаах, сөрүүкэтэр күөл сиигинэн илгийэр “Кымыс”, “Дьэрэ”, “Нэлээн” көлүйэлэрдээх, үтүө-үлэһит дьоннордоох, “Мүрү” алаас кэрэ сирэ – Чараҥ бөһүөлэгэ”.
Гаврил Иванович дойдутуттан тэлэһийбитэ ырааттаҕа, ол да буоллар өрүүтүн кэлэн барар. Кини кэнники сылларга дойдутугар тапталын көрдөрбүт икки түгэнин билиһиннэриим: 2025 сыллаахха айар үлэтин түмэн көрдөрөр бастакы төрүттээх түһүлгэтэдойдутугар Чараҥҥа «Сэһэн-сэппэн түһүлгэтэ» айар киэһэтэ буолбута. Бу ситэн-хотон олоҥхоһут буолан тахсыбыт Хабычча Орулуоп дойдулаахпын, дьонноохпун диэн аат ааттаан тэрийбит дьоро күнэ кини дойдутугар махталлааҕын толору көрдөрбүтэ.
Быйыл олунньу 27 күнүгэр Уус Алдан улууһугар Чараҥҥа И.И. Находкин аатынан култуура киинин уус-уран салайааччыта Екатерина Свинобоева туруоруутугар “Быйаман Уус уонна Ырыа Дьырыһыйа” олоҥхо-испэктээккэ Улуу Суорун оруолугар биир дойдулаахпыт Гаврил Орлов Амматтан кэлэн оонньообута, бэйэтэ идэлээх буолан ыллаан доллоһуппута истэргэ чахчы астык этэ. Кини өссө ыраах олоробун диэбэккэ дойдутугар ыытыллар тэрээһиннэргэ, субуотунньуктарга үп-харчы өттүнэн көмөлөһөрө дойдутугар олус бэриниилээҕэ көстөр.
Гаврил Иванович кэргэнин дойдутун иккис дойду оҥостон Амма улууһугар олохсуйбута 40-ча сыл буолбут. Сатаҕай нэһилиэгэр агрономунан, землеустроителинэн, өр кэмҥэ нэһилиэк баһылыгын солбуйааччытынан, спортсаала дириэктэринэн үлэлээбит. Билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор. Үлэҕэ улахан уопуттаах киһи буоларынан хаһаайыстыбатыгарсүөһү, сылгы, көтөр ииттэн, бэйэ дьарыгын тэринэн, 2015 сылтан «САТА» ыраас уунан дьарыктанар. Онон Сатаҕай, Алтан, Эмис нэһилиэктэрин иһэр уунан хааччыйар эбит. Кини уопсастыбаннай үлэттэн эмиэ хаһан да туора турбат. Спорду, ырыаны-тойугу, олоҥхону олоҕун аргыһа оҥостон айар-тутар. Кэргэнниилэр сыралаах үлэлэрин үгүс элбэх махтал сурук, грамота, анал ааттар, «Отличник муниципальной службы РС(Я)», «Отличник ветеринарной службы РС(Я)» анал бэлиэлэр кэрэһэлииллэр. Дьиэ кэргэн улахан ситиһиитинэн аҕа баһылыктара 2019 сылтан дойдутун дьоно тэрийбит Көстөкүүн Наһаарабыс Буурсап — Олоҥхоһут Көстөкүүн 125 сылын туолуутун бэлиэтиир түһүлгэтигэр кыттан, Өбүгэ Олоҥхотун суолугар үктэммитэ буолар. Кини мантан саҕалаан Үөһээ Бүлүүгэ, Аммаҕа, Нерюнгрига, Кэбээйигэ ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыахтарыгар, Сергей Сибиэрэп-Кыыл Уола аатын үйэтитэр өбүгэ үгэстэрин күрэхтэригэр олоҥхо толоруутугар, тута хоһуйан тойук толоруутугар, дэгэрэҥ ырыа күрэҕэр кыттан, Кыайыы кынаттанан, Лауреат үрдүк аатын сүгэн, анал ааттары ылан, уу харчынан, сыаналаах бириистэринэн наҕараадаланан сахалыы үгэһи үйэтитиигэ төрүттэспитэ быйыл 8 сыла туолбут.
Олоҥхо Үһүс уон сылын тэрээһиннэрин чэрчитинэн бу балаҕан ыйын 21-22-23 күннэригэр У ыытыллар 1-кы Өрөспүүбүлүкэтээҕи олоҥхоһуттар форумнарыгар ыҥырыллан, сүргэтэ көтөҕүллэн сылдьар. Сылын аайы ыытыллар «Эн Сулускун+50» ырыа күрэҕин быйылгы кыайыылааҕа буолан Гаврил Иванович кэргэнинээн Варвара Гаврильевналыын бу күннэргэ Москуба уобалаһыгар «Бэс Чагда» чэбдигирдэр кииҥҥэ 14 хонукка сынньанан кэлбиттэр. Кинилэр 4 оҕолоохтор, элбэх сиэннээхтэр, биир сүбэнэн олорор нэһилиэк биир сис ыалынан биллэллэр. Оҕолоро төһө даҕаны Мэҥэнэн, Чурапчынан, Дьокуускай куоратынан тэнийэн олордоллор, дьоннорун кытары бииргэ буолан олох кэрэтин, үөрүүтүн-көтүүтүн, күчүмэҕэйин тэҥҥэ үллэстэллэр, үлэтин-хамнаһын кыайа-хото туталлар. Биһиги удьуор үлэһит, олоҥхоһут биир дойдулаахпыт ситиһиилэрин үрдүктүк сыаналыыбыт, киэн туттабыт, дойдутугар бэриниитин иһин махтанабыт, бары үчүгэйи баҕарабыт!
Светлана Бурцева, Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ