Олоҥхоһут Тойтуун Уйбаан аатын ааттатар ыччата
Олоҥхо архыыпка эрэ хараллан сытар тиэкис буолбакка, удьуор утумунан, тымыр-хаан тардыытынан көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр тыыннаах тыл, дуораһыйар дорҕоон буоларын Кондратий Герасимов холобуругар көрүөххэ сөп.
Кини оллоонноон олорон: “Хос-хос эһэм Иван Иванович Данилов-Тойтуун Уйбаан “Хаан Дьааһын” олоҥхотуттан быһа тардан толоруом”, — диэтэҕинэ, хайдах эрэ, киһи сэгэс гына түһэр, ситим бу курдук быстыбакка салҕанан баран иһэриттэн үөрэр.
Кондратий хос-хос эһэтэ Иван Иванович Данилов-Тойтуун Уйбаан сытыы-хотуу, кэпсээннээх-ипсээннээх, саҥаны-сонуну түргэнник ылынар киһи эбит. Ааҕарга-суруйарга биир кылааһа суох бэйэтэ үөрэммит, өссө кэлин 30-с сылларга ликбезкэ учууталлаабыт. Кини ылыннарыылаах тыллаах буолан, сэбиэскэй былаас олохтонор дьалхааннаах 1921-1928 сылларыгар II Өлтөх нэһилиэгин Сэбиэтигэр, Дьадаҥы сойууһугар, онтон II Бэрт Ууһугар эргиэн тэрилтэтигэр бэрэссэдээтэллээбит.
Сэрии кэмигэр үлэ фронугар балыкка үлэлээбит. Онтон төннөн кэлэн баран, лааппыга атыыһыттаабыт, холкуоска биригэдьиирдээбит, кэлин кадровай булчут буолбут.
1934 cыллаахха биир дойдулааҕа, биллэр олоҥхоһут Дмитрий Михайлович Говоровтыын Саха Сирин суруйааччыларын I сийиэһигэр кыттыбыттар. Онно кинини кытта П.А. Ойуунускай, А.Ф. Бояров көрсөн кэпсэппиттэрин Тойтуун өрүү долгуйа ахтар буолара үһү. Алексей Федорович ити көрсүһүү кэнниттэн Дмитрий Говоровы куоракка ыҥыран, “Мүлдьү Бөҕө” олоҥхотун кумааҕыга үйэтитэр.
Оттон Тойтуун Уйбааҥҥа 1950 cыллаахха фольклору чинчийбит учуонай Иннокентий Васильевич Пухов тиийэн, үс күн олоҥхолотон, биир да тылын түһэрбэккэ устан барбыт. 1957, 1960 сылларга Тылы уонна литэрэтиирэни чинчийэр үнүстүүттэн эмиэ тахса сылдьыбыттар, хас да кэпсээнин-сэһэнин суруммуттар.
Тойтуун Уйбаан быйыл төрөөбүтэ 135 cыла. 1891 сыллааха II Өлтөх нэһилиэгэр Иван Ефремович Данилов-Тойон Уйбаан дьиэ кэргэнигэр үһүс оҕонон күн сирин көрбүт эбит. Онон үбүлүөйдээх сылынан киниэхэ анаммыт быыстапканы Кэбээйигэ ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕын кэмигэр уус алланнар тэрийбиттэрэ. Онно хаан-уруу сыдьаана Кондратий Герасимов олоҥхолообута — бу тэрээһиҥҥэ ураты суолтаны уонна өйдөбүлү биэрбитэ. Оҕонньор үөһэттэн көрөр буоллаҕына, кэнчээри ыччата кини дьарыгын аныгы үйэҕэ салгыы сылдьарыттан үөрэр буолуохтаах.
Кондратийы олоҥхоҕо учуутала Антонина Анатольевна Лугинова бастаан үөрэппит. Оскуола саҕаттан туойар эрээри, улахан түһүлгэлэргэ кэлин 2023 сылтан күрэхтэһэр буолбут.
— Төрдүбэр-төрүппэр Тойтуун Уйбаантан атын өссө ийэм Матрена Николаевна өттүнэн эһэм Николай Николаевич Данилов чабырҕахсыт, оттон эбэм Варвара Михайловна Лугинова ырыаһыт эбиттэр. Мин норуот ырыаларын эмиэ ыллыыбын уонна оһуохай тылын этэбин, — диэн кэпсиир өрүү мичээрдии сылдьар сырдык айылгылаах, киэҥ холку майгылаах Кондратий Герасимов.
Култуура уонна ускуустуба Аартыкатааҕы үнүстүүтүн бүтэрэн баран, Кондратий Үөһээ Бүлүү Кэнтигэр Н.И. Бойлохов аатынан Оҕо ускуустубатын оскуолатыгар үлэлии сылдьыбыта. Билигин дойдутугар Уус Алдан Сыырдааҕар “Айылгы” сынньалаҥ киинин фольклорга уһуйааччыта.
Бүгүн Кондратий Герасимов хос-хос эһэтэ Тойтуун Уйбаан “Хаан Дьааһын” олоҥхотуттан быһа тардан толорорун таһаарабыт (видео тиэкис саамай үөһэтигэр баар). Көрүҥ, сэргээҥ, тарҕатыҥ.
Оператор — Михаил Эверстов-Соргу, редактор — Анисия Иевлева.