Кэбээйи улууһун улууканнаах олоҥхоһуттара
Кэлэр 2026 сылга өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо ыһыаҕа Кэбээйи улууһугар ыытыллар. Быйыл Нерюнгри куораттан кэбээйилэр ытык дуоҕаны туппуттара. Олоҥхо ыһыаҕын көрсө, бу улууска төрөөн – үөскээн ааспыт улууканнаах олоҥхоһуттар тустарынан билсиэҕиҥ.
“Биһиги араадьыйабытыгар уонна тэлэбиидэнньэбитигэр “Кэбээйи улууһун улууканнаах олоҥхоһуттара” диэн анал биэриилэри саҕалаатыбыт.
Онно бастакы ыалдьыттарбытынан уран тыллаах, этэр тыл иччитин норуотугар тиэрдибит, этэргэ дылы, этэн-тыынан бардаҕына, оннооҕор буор балаҕан буора хамсыыр, самнан түһүөн айылаах киһи этэ-сиинэ,чахчы, бу улахан оһуохайтан, тойуктан, олоҥхоттон саҥалыы тыыннанар диэн уос номоҕор хаалбыт Иван Афанасьевич Николаев — Куоҕас Уйбаан уонна уус уран тыл сүмэтин хаалларбыт Федот Семенович Семенов- Кырса Сөдүөт сыдьааннара буолбуттара.
Ол курдук Куоҕас Уйбаан төрөппүт кыыһа Евдокия Ивановна уола, А.П. Николаев аатынан Мукучу култууратын дьиэтин үлэһитэ, “Дэриэбинэчээн” норуот тыйаатырын артыыһа Вячеслав Степанович Борисов уонна хос сиэнэ, тыл билимин кандидата, тылы үөрэтэр уонна чинчийэр хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар институттарын тыл салаатын сэбиэдиссэйэ Юлия Михайловна Борисова кэлбиттэрэ. Ону кытта бу бастакы биэриигэ уран-уус тыллаах, устар ууну сомоҕолуур, тылы иччилиир Федот Семенович Семенов- Кырса Сөдүөт сыдьааннара, Мукучу нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, алгысчыта Валентина Кондакова уонна өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр алгысчыт, СӨ култууратын туйгуна Петр Петрович Кычкин – Сайылык Бүөтүрэ.
Онон бу биэриибэр кинилэр кэпсээннэринэн улууканнаах олоҥхоһуттарбыт туһунан истээччилэрбитигэр, көрөөччүлэрбитигэр билиһиннэрдибит.
Өссө 2023 сыллаахха Кэбээйи улууһун дьаһалтата “Кэбээйи фольклора” диэн бэрт халыҥ кинигэни бэчээттэтэн таһаарбыта. Бу кинигэҕэ улуус уран тылын уустарын туһунан суруллубута. Ол кинигэҕэ киирбит суруйуулартан билистэххэ, Иван Афанасьевич Николаев- Куоҕас Уйбаан 1906 с. I Лүүчүн нэһилиэгэр төрөөбүт. Кини оскуолаҕа үөрэммэтэр даҕаны, сылдьан эрэ ааҕар, суоттуур буолбут. Холкуоска суруксутунан сылдьыбыт. Бэл, оройуоҥҥа үчүгэй суотчут ахсааныгар киирсэр эбит. Куоҕас Уйбаан эдэр сааһыттан олоҥхолообут, кини олоҥхолуурун дьоно-сэргэтэ сөбүлээн, тартаран истэллэр эбит. Уйбаан аҕата эмиэ ааттаах олоҥхоһут эбитэ үһү. Уола кыра сылдьан аҕатын үтүктэн мээнэ ыллыырын-туойарын истэн аҕата биирдэ: «Бу да уол, куоҕаска дылы куйааран түһэҥҥин»,- диэбит.
«Кини оҕо сааһыттан олоҥхолуу үөрэммитэ киниэхэ дьиҥнээх идэтийбит олоҥхоһут буоларыгар көмөлөспүтэ саарбаҕа суох» диэн биир дойдулаахтара суруйаллар, «Тимир Дьигидэй», «Эрдэлээн төрөөбүт элэмэс аттаах Эрдьигэн Бэргэн», «Бүдүрүйбэт сүһүөхтээх Мүлдьү Бөҕө» олоҥхолорун истибиттэрин кэпсииллэр.
Сэһэнньит, бөлүһүөк Ньукулай Сөдүөт манныгы суруйан хаалларбыт: «Мин Ньукууһа уола Куоҕас Уйбаан олоҥхотун истэр этим. Этэн-тыынан, ыллаан-туойан бардаҕына, сирэйин хаана кубарыччы тардан, уоһа хамныыр дьүүлэ биллибэт буолара. Иччилээх тыллаах олоҥхоһут этэ. Истэ олорон, киһи этэ тымныы уунан саба ыстарбыт курдук салаһара.»Баҕадьа төрүт олохтооҕо П.Д.Михайлов кэпсииринэн, Куоҕас Уйбаан олоҥхолуур сураҕа иһилиннэҕинэ нэһилиэк дьоно бары, оҕотуттан кырдьаҕаһыгар тиийэ, ону тэҥэ, чугастааҕы алаас дьоно сатыы тэйиччи турар оскуола дьиэтигэр мусталлара. Миэстэ тиийбэккэ, муостанан кытта олороллоро үһү. Киэһэ саҕалаан баран, сарсыарда сүөһү -ас дьаһалыгар диэри олоҥхолуура. «Куоҕас Уйбаан ойуулуура-дьүһүннүүрэ атын олоҥхоһуттартан адьас атын этэ. Ама да олоҥхо омуннааҕын иһин, ойуулаан-дьүһүннээн бардаҕына, Уйбаан барахсан этэрэ-тыынара харахпар субу көстөн кэлэр курдуга, этэн-тыынан элэҥнэтэрэ, ыллаан-туойан куйуһутара эппэр-хааммар иҥэн, өйбөр-сүрэхпэр олорон хаалбыт эбит», -диэбитэ олоҥхоһуту кытта элбэхтэ алтыспыт, бодоруспут уонна ырыатын-тойугун истиилэри тэрийиигэ көх-нэм буолбут П.А.Васильев. Арыылаахха бииргэ алтыспыт киһитэ Е. Г. Яковлева Уйбааны: «Чугас эргин үөскээбэтэх, айылҕаттан талааннаах ырыаһыт, устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах, улуу олоҥхоһут этэ»- диэн ахтар. И.А.Николаев -Куоҕас Уйбаан «Бүдүрүйбэт сүһүөхтээх Мүлдьү Бөҕө» олоҥхотун 1941 с. сурукка түһэрэн үйэтиппит улахан үтүөлээх киһинэн поэт Пантелеймон Яковлевич Тулааһынап буолар. Бу олоҥхо илиинэн суруллубутунан 132 лиистээх, уопсайа 8078 хоһоонунан строкалаах, онон орто кээмэйдээх эпическай айымньыга киирсэр. Куоҕас Уйбаан Мукучуттан Харлампий Семенов-Турку Баһылай кыыһын Дарияны кэргэн ылан, 2 оҕоломмут эбит. Кыыһа Евдокия-11 оҕолоох Герой-ийэ. Уола Гриша аҕатын удьуордаан, чуор куоластаах, олус үчүгэйдик ыллыыр эбит, аҕатын олоҥхолоруттан бухатыырдар ырыаларын толороро эбитэ үһү. Истибит эрэ барыта: «Аҕатын туйаҕын хатарыыһы, өссө эдэр киһи аһара түһүө буоллаҕа»,- диэн сылыктыыллар эбит. Гриша культпросвет училищеҕа үөрэнэ сылдьан, армияҕа сулууспалыы баран, оһолго түбэһэн суорума суолламмыт. Онон көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн испит талаан утума быстан хаалбыт. Арай муусука оскуолатыгар үөрэнэр хос сиэннэриттэн дьон -сэргэ кэтэһэрэ элбэх. Ити курдук, норуот ханнык да түгэҥҥэ айылҕаттан ураты талааннаах дьонун үйэлэр тухары умнубат, кинилэр ааттарын мэлдьи ахтар, сүгүрүйэр.
Онтон Федот Семенович Семенов- Кырса Сөдүөт 1888 сыллаахха Орто Бүлүү улууһугар Дьөккөн Сымалыырыгар төрөөбүт. Аҕата өлбүтүн кэннэ, ийэтин уонна балтын Кэтэриинэни кытары II Лүүчүн Аһахтааччытыгар көспүттэр. Федот Семенович кыра эрдэҕиттэн чобуо, тылы бэркэ туттар, уус тыллаах, ыллыырын-туойарын сөбүлүүр, эйэҕэс майгылаах эбит. Үлэни кыайар буолуоҕуттан таһаҕас таһыытыгар киэҥ сиринэн сылдьыбыт. Ол курдук Кэбээйи, Бүлүү, Амма, Горнай, Арҕаа Хаҥалас сирдэринэн, Дьокуускайга, Томмотко, Өлүөхүмэҕэ тиийэ. Ол сылдьар кэмнэригэр атын сирдэр ааттаах ырыаһыттарын истэн, ардыгар, күрэс былдьаһан, хоһооно хоннохтонон, ырыата ыпсарыллан «Олоҥхоһут үтүөтэ Кырса Сөдүөт дуо?!» дэнэр буола үүммүт-сайдыбыт, ханна да тиийдин күүтүүлээх ыалдьыт буолбут. Ыллаан-туойан хаалларбыт элбэх айымньыта, олоҥхото кини ыллам ырыалаах, тобуллаҕас тойуктаах, дьиҥнээх норуот ырыаһыта буоларын туоһулууллар, сүппэт үйэлииллэр. Ол курдук, «Биэ көлөлөөх Бэйбэлдьи бухатыыр», «Кыыс Кыскыйдаан»олоҥхолоро, «Эллэй уонна Омоҕой» диэн ырыа, тойуктара — «Ытык уот», «Кыыс», «Ынах», «Суол», «Күөл», «Хатыҥ» уонна да атыттар. Кини айымньыларын 1937-1938сс. фольклористар С. И. Боло, Г.Г.Попов, А.А.Саввин суруйбуттара. Сиэннэрэ этэллэринэн, айымньылара билигин СӨ Госархивыгар харалла сыталлар. 1932-1937сс. нэһилиэгэр II Лүүчүҥҥэ нэһилиэк сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит. Үөрэҕэ да суох буоллар, дьонугар оннук үрдүк итэҕэлинэн , ытыктабылынан туһанара, дьоҥҥо үчүгэй сыһыана уонна көнө-көрсүө майгыта биллэҕэ. Ол тухары ыллыырын, олоҥхолуурун тохтоппотоҕо, ону оччотооҕу дьон сөҕөн-махтайан уостан-уоска түһэрэн кэрэ кэпсээн гынан тарҕаталлара. 1920 с. П.И. Гоголева диэн кыыһы кэргэн ылар. Хомойуох иһин, уолаттара бары кыра эрдэхтэринэ өлбүттэрэ. Билиҥҥи кэмҥэ улахан кыыһа уонна сиэннэрэ, хос сиэннэрэ Кэбээйигэ, Мастаахха, Мукучуга, Бүлүүгэ бааллар.
Мантан аллараа «Тэтим» биэрии алтынньы 28 күнүгэр тахсыбыт, Альбина Тарабукина «Кэбээйи улууһун улууканнаах олоҥхоһуттара» диэн анал биэриитин көрүҥ. Биэрии бастакы чааһа «Кыым» хаһыакка анаммыт, иккис чааһыгар олоҥхоһуттар сыдьааннара ыалдьыттыыллар.
Матырыйаалы “Тэтим” араадьыйа шеф-эрэдээктэрэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Альбина Тарабукина бэлэмнээн ыытта.
https://rutube.ru/play/embed/4f61f34a6b5eb3c32515f16c41255cbe