Олоҥхо тылыгар өбүгэлэрбит өлүктүйбүт өйдөбүллэрэ иҥэн сылдьара саарбаҕа суох
Билиҥҥи Улан-Удэ куораттан 15 км тэйиччи сиргэ улуу хуннар Иволгатааҕы куораттарын олоҕо көстөн турар. Куоракка 4 тыһыынчаттан тахса киһи олорбута дэнэр.
Манна даҕатан кэпсээтэххэ, Бүрээтийэ сиригэр хуннар кэмнэригэр сыһыаннаах сүүстэн тахса археологическай пааматынньык баара биллэр. Олор истэригэр уон оччотооҕу дьон олохторо, түөрт ыраахтааҕылаах көмүүлэри киллэрэн туран, 40 киһи уҥуохтаах көмүүлэр көстүбүттэрэ. Быһаарыылаах тылдьыкка «Хунны (Гунны) — кочевой народ, сложившийся в Центральной Азии в начале 1 тыс. д.н.э. из монголоидных аборигенов и европеоидных выходцев северного Китая. Территория империи Хуннов тянулась от Манчжурии до Каспия и от Байкала до Тибета» диэн суруллар. Хуннары кытта сахалары туох ситимниирий?
Ааҕааччы сахаҕа «Одун Хаан оҥоһуута» диэн этии баарын билэригэр саарбахтаабаппын. Ити эрээри манна хайа хаан туһунан этиллэрин билэр киһи ахсааннаах буолуо. Үксүбүт көннөрү тыл дэгэтигэр, туох эрэ биһигиттэн тутулуга суох буоларын бэлиэтээн туттуллар, түҥ былыргы кэмтэн кэлбит этии курдук ылынар. Дьиҥэр, бу устуоруйаҕа баар буола сылдьыбыт, Кытай докумуоннарыгар Маодунь диэн ахтыллар, хуннар импиэрийэлэрин бастакы аҕа баһылыгын аата буолара биллэр. Одун Хаан Орто Азия уонна Кытай оччотооҕу олохтоохторун өйдөрүгэр-санааларыгар, кырдьыга да, үйэлэргэ умнуллубат дириҥ суолу-ииһи хаалларбыт улуу киһи. Ол икки тыһыынча сыл анараа өттүгэр олоро сылдьыбыт хуннар улуу хааннара сорох кэнники докумуоннарга Моде, саха өйүгэр «Одун хаан оҥоһуута» диэн этиигэ үйэтийбит. Тылдьыкка ааҕабыт: «Моде (226-174 гг. до н.э.) хунский шаньюй, Сын Туманя. … При Моде держава хунну подчинила всю Центральную Азию от Хингана до Алтая и Ордоса до Байкала. … (Монгольский исторический словарь. Стр.194)»
Оттон улуу олоҥхобутугар түгэх үйэтээҕи саха олоҕо ахтыллар дуо? Сэһэн Боло суруйарынан түөрт саха төрүү, үс саха үөскүү, икки саха иитиллэ илигинээҕи ити кэм «Дугуйа Бөҕө» диэн олоҥхоҕо чуо бааччы ойууламмыт: Улуу байҕал кытылыгар баар орто дойдуга саха төрдө олорбут. Кинилэр соҕуруулуу-илин өттүлэригэр Могол тойон уонна Мунньан хотун дойдута сытар. Интэриэһинэйэ диэн, олоҥхоҕо үөһээ дойдуга олохтоох дьон илин өттүлэригэр олус элбэх хомуһуннаах улуу удаҕаттардаах, ойууттардаах Хоро сирэ баара ахтыллар. Оттон саха үһүйээннэригэр, номохторугар улуу ойууттар мэлдьи хоро саҥалаахтара биллэр. Олоҥхоҕо хоро сирин кэннигэр кыһына суох, өрүү сылаас кыдат-кытай сирэ-уота ахтыллар.
«Дугуйа бөҕө» олоҥхоҕо ойууланар орто дойду картатын Сэһэн Боло 1942 с. оҥорон хаалларбыта биллэр. Бу картаны биллиилээх учуонай А.П. Окладников сиһилии ырытан, бэчээккэ таһаарбыта. Онтон быһа тардан билиһиннэриим. Орто туруу бараан аан ийэ дойдуга сахалар олороллор. Аҕыс хаттыгастаах Арылык Далай (Өлүөнэ) өрүс ыраас уутун хоту сүүрдэр. Соҕуруу диэки улахан арыылаах, элбэх тумуллардаах улуу Байҕал дьалкыйар. Байҕал кытылларыгар баар улуу сыһыыларга орто дойду бухатыырдара, аллараа дойдуга олохтоох адьарай аймаҕын ааттаахтарын кытта охсуһаллар. Тылдьыкка ааҕабыт: «Ажирай Бухе, легендарный вождь племени эхирит, организатор многочисленных военных походов на соседние племена. Согласно легенде, убит в сражении с селенгинскими монголами на Лене, ниже современного с. Усть Тальма Верхоленского района Иркутской области. (Монгольский исторический словарь. Стр.9)»
Ити курдук улуу олоҥхобутугар уонна аар айылҕабытыгар, күҥҥэ, ыйга сүгүрүйэр, сир-дойду, улуу байҕаллар, уот иччилэригэр үҥэр-сүктэр сиэрбитигэр-туоммутугар хатыланар, сөп түбэсиһэр өрүттэр олус элбэхтэр. Олор бары саха улуу истиэп олохтоохторун олох эрдэттэн билэрин, кинилэри кытта алтыһарын, эн мин дэһэн эйэргэһэн, ардыгар этиһэн-охсуһан, атааннаһан, бииргэ олоро сылдьыбытын бигэргэтэллэр.
Күндү ааҕааччым! Ити эрээри бу бэрт уустук, мөккүөрдээх боппуруос буоларын өйдүүбүн. Ол эрээри аҕыйах сыллааҕыта. «Былыр үйэҕэ өлөн хаалбыт олоҥхону тилиннэрэр туохха наада» — диир. Оннооҕор «Оҕонньор эмиэ олоҥхолоон онолуйан эрэр диэн» үөҕүү оҥостор дьон баар буола сылдьыбыттарын орто саастаах үөлээннээҕим эн биһиги бэркэ билэбит. Дьиҥэр, олоҥхо омуннаах, үһүйээн үлүннэриилээх, номох аһара түһүүлээх дэнэр эрээри, сахалар бэйэбитин «Арҕаһыттан тэһииннээх айыы аймахтара, көхсүттэн көнтөстөөх күн уустара буолабыт» дэнэбит. Хантан эрэ илин диэки сылаас сиртэн кэлбиппитин ыйабыт. Оттон арҕаа олохтоох аймахтарбыт — мадьярдар, туроктар, тувалар, хакастар, алтайдар оннооҕор тибиэттэр төттөрүтүн билиҥҥи дойдубутугар хоту диэкиттэн кэлбиппит дэһэллэр. Ол аата ханан эрэ сир ортото, ордуу сир баар буолуохтааҕа өйдөнөр. Оттон оннук эбит буоллаҕына, ол сир ытык Байҕал, Орхон, Хубсугул кытылларынааҕы сиртэн атын буолуон сатаммат. Ааҕааччым итини хайдах ылынаргын билбэтим эрээри, билимҥэ биллэринэн Байкал, Өлүөнэ, Амур кытылларынан киһи аймах өссө 50000-25000 тыһ. сыллар анараа өртүлэригэр олохсуйбута биллэр. Ити эрээри ол, улуу хуннар холбоһо, кытайдар кииннэнэ, түүрдэр түмсэ илик түҥ былыргы кэмнэрэ. Ол туһунан улуу олоҥхоҕо:
«Былыргы дьыллар быдан мындааларыгар,
Урукку дьыллар кулан уорҕаларыгар,
Түөрт саха төрүү, үс саха үөскүү,
Икки саха иитиллэ илигинэ», -диэн ахтыллар. Ол аата олоҥхо тылыгар-өһүгэр өбүгэлэрбит түҥ былыргы өлүктүйбүт өйдөбүллэрэ иҥэн сылдьара саарбаҕа суох.
Павел Пермяков-ТЭЛЭКЭ, Сэһэн Ардьакыап аатынан
Уус Алдан улууһун түмэлин кыраайы чинчийэр салаатын салайааччыта,
Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ