40-ча сыл устата олоҥхолооботоҕо…
Устудьуоннаабыт бастакы сылбар, күһүн саҥа үөрэнэн эрдэхпитинэ, Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтигэр Дария Томская-Чайканы тиһэх суолга атаарар бырастыылаһыыга барсыбыппытын өйдүүбүн. Дьааҥыга төрөөбүт-үөскээбит киһи буоларым быһыытынан, кини туһунан эрдэ истэн билэрим эрээри, хаһан да бэйэтин көрө илигим. Бэрт кыра уҥуохтаах, хатыҥыр эбит этэ. Кини өссө, дьааҥылыы тылынан эттэххэ, сүрдээх сэргэх киһи эбитэ үһү.
Удьуор утум
Дьааҥы сиригэр-уотугар былыр-былыргыттан норуокка биллибит олоҥхоһуттар, ырыаһыттар олорон ааспыттара. Норуот ырыалара, тойуктара киһиттэн киһиэхэ, уостан уоска бэриллэн, элбэхтик уларыйан-тэлэрийэн күн бүгүнүгэр диэри тиийэн кэллилэр. Тыл үөрэхтээхтэрин умсугуталлар, хас да чинчийэр улахан үлэ суруллубута.
Олортон биирдэстэрэ – Дьааҥы фольклорун туһунан кинигэ – 2010 с. бэчээттэнэн тахсыбыта. Онно Дария Томская олоҥхоһут, тойуксут талаана кимтэн утумнаабытын туһунан маннык суруллар:
– 1913 с. Эҥэ нэһилиэгэр Оһохтоох учаастагар төрөөбүтэ. Кини бу талаана ийэтэ Евдокия Бурцеваттан уонна тастыҥ убайа Мартын Бурцевтан бэриллибит. Кинилэр олоҥхолорун истэн, олоҥхо кэрэ эйгэтигэр биһиктэнэн улааппыта. Ийэтэ норуот ырыатын уонна бэйэтэ айбыт олоҥхотун олус үчүгэйдик толороро эбитэ үһү. Даарыйа оҕо эрдэҕиттэн олоҥхону олус сөбүлүүрэ, бэйэтин түөлбэтин талааннаах олоҥхоһуттарын батыһа сылдьан толорууларын умсугуйан истэрэ. Оло саҕана Эҥэ нэһилиэгэр уонча олоҥхоһут баара. Кинилэртэн Егор Горохов-Сытыкый саамай улахан, сөҥ куоластааҕынан, дириҥ ис хоһоонноох олоҥхолооҕунан биллэрэ. Айылҕаттан айдарыылаах Даарыйа оҕо эрдэҕиттэн биирдэ истээт, тылын барытын үүт-үкчү хатылыыра, кэнники бэйэтэ тойугу, норуот ырыатын, олоҥхону айан саҕалаабыта.
Хас сааһыттан олоҥхолуур буолбутай?
Оҕо эрдэҕиттэн олоҥхо алыптаах эйгэтигэр биһиктэнэн улааппыт, бэйэтэ сүүрбэ биэс сааһыттан толорооччу быһыытынан дьоҥҥо-сэргэҕэ тахсыбыт. Ол да иннинэ бүөмнээн ыллыы-туойа, этэ-тыына сылдьыбыт буолуохтаах.
– Сүүрбэ биэс сааһыттан толорооччу быһыытынан биллэр, атын олоҥхоһуттар репертуардарыттан сөбүлээбитин үтүктэн олоҥхолуур идэлэммит. Ол курдук, Е.Р. Горохов “Ньургун Боотур”, “Кулун Куллустуур”, А.Н. Горохов “Саһыл улаан аттаах Сандалы Бэргэн”, И.Н. Потапов “Эрбэҕэр эрчимнээх Элитэр Бэргэн”, А.И. Томская “Көмүс Мөкүлүкээн оҕонньор, Элгээн Иэйиэхсит эмээхсин”, таайа М.А. Бурцев “Хаан Илбистээн Бухатыыр”, ийэтэ Е.А. Бурцева “Омуннаайы Бухатыыр” уонна “Эллэй Баатыр” диэн олоҥхолорун сөбүлээн, бэйэтин репертуарыгар ылынан, дьон-сэргэ ортотугар олоҥхолуур идэлэммит. Балары сэргэ “Айаанай Бэргэн”, “Үчүгэй Үөдьүгүйээн, Куһаҕан Ходьугур” диэн олоҥхолордооҕо биллэр, – диэн фольклору чинчийээччи В.В. Илларионов бэлиэтиир.
А.А. Саввин 1940 с. аҥкыататыгар (I Эҥэ сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Томскай толоруута, суруксут Бурцева) “олоҥхоһут” диэн бэлиэтэнэн киирбит. Онно Дария Андреевна сааһа 23 диэн суруллубут, ол аата 1917 с. төрүөх курдук ыйыллыбыт.
40-ча сыл устата олоҥхолооботоҕо…
“Даарыйа Томская бэйэтэ кэпсээбитинэн, сэрии сылларыгар 1941 с. ыла элбэх киһи мустубут сиригэр ыллаабат буолбут, бэйэтэ-бэйэтигэр эрэ ыллыыра үһү. Ол курдук, 40-ча сыл устата толорботоҕо.
Онтон 1980-1981 сс. киниэхэ “Дьааҥы сахалара олоҥхону уонна норуот ырыатын сатаан толорботтор” диэбиттэрин сөбүлээбэккэ, бэйэтин олоҥхолорун толорор буолбута. Акадьыамык П.А. Слепцов Даарыйа Томская олоҥхотун тылын билим дуоктарын диссертациятын көмүскүүрүгэр туһаммыта. Дария Томскаяҕа Саха Сиригэр бастакынан 1998 с. “Арассыыйа ускуустубатыгар уонна култууратыгар үтүөлэрин иһин” РФ култууратын министиэристибэтин “Бочуот Знага” туттарыллыбыта.
Д.А. Томская толорууларын Гуманитарнай чинчийии институтун Норуот айымньытын Дьиэтигэр, араадьыйа-тэлэбиидиэнньэ хампаанньатыгар хас да төгүллээн кэрэхсээн истибиттэрэ. Кини толоруутун сиэрэ-туома, матыыбын арааһа, олоҥхотун эгэлгэтэ дьиҥ олоҥхоһуттар үгэстэригэр чугас турар”, – диэн Д.А. Томская олоҥхотун чинчийээччилэр бэлиэтииллэр.
Бэрт сэмэйэ
Даарыйа Андреевнатан “Сэдэх талаанын хаһан арыллыбытай?” диэн ыйыттахтарына, “Дьонтон уратылаах курдук санаммаппын. Үлэлии сылдьан эбэтэр оҕус үрдүгэр айаннаан иһэн тугу көрөбүн да, ону хоһуйан ыллыырым. Ордук айылҕаҕа сырыттахпына, ис сүрэхпиттэн ыллыах-туойуох санаам кэлэрэ. Мин оҕо эрдэхпинэ, биһиги дойдубут олус тымныы буолара. -60 кыраадыска тиийэ тыйыс тымныылар түһэллэрэ. Оччоҕо тоҥумаары ыллаан барарым. Ыллаатахпына, дууһам сылаанньыйан, этим-сииним уһуктан ирэн хааларым”, – диэн хотулуу унаарытан бэрт сэмэйдик хоруйдуура.
1939 сыллаахха дьон-сэргэ ортотугар бастаан олоҥхолуур кэмигэр ханнык эрэ мунньахха Иннокентий Потапов “Элэтэр Бэргэн” олоҥхотун толорбут. Отучча киһи баара үһү. Кинилэр бары олус астынан истибиттэр, Даарыйаҕа биирдии солкуобайы биэрбиттэр. “Оччолорго ити баһаам харчы этэ. Махсыымап диэн боломуочуйалаах киһи мин олоҥхолуурбун устан ылбыта. Ол устууну “архыыпка баар” дииллэрэ. Кини миэхэ чугаһаан кэлбитэ: “Олус да үчүгэй олоҥхону иһиттим! Урут маннык олоҥхону ханна да истэ илигим”, – диэн баран биэс солкуобайы туттаран кэбиспитэ, – диэн Даарыйа кэлин ахтыбыт.
Бу түгэн сахалар, бэл, оччотооҕу уустук кэмнэргэ олоҥхону өрө туталларын, олоҥхоһуттары суолталыылларын көрдөрөр.
Тоҕо Чайка диэн ааттаммытай?
Чыычаах курдук нарынын, чэпчэкитин иһин оҕо эрдэҕинэ чугас дьоно Чайка диэн таптаан ааттаабыттар. Ол аата кэлин хос аакка кубулуйбут.
Хоту дойдуга оттук мас көмүскэ тэҥнээҕэ. Бэрт ыраахтан тиэйэн, сыһан-соһон аҕалаллара. Биирдэ Даарыйа эдьиийин Еленаны кытта оттук мас көрдөнө тыаҕа барбыттар. Хаар олус халыҥнык түспүт кыһына эбит. Эдьиийэ халыҥ хаарга хонноҕор диэри батары түһэ-түһэ бэрт эрэйдээхтик айаннаабыт. Онтон Даарыйа чэпчэкитэ бэрт буолан сиргэ сытар кыракый мастары уурталыы-уурталыы, хаарга төрүт тимирбэккэ холкутук хааман барбыт эбит. Эдьиийэ чыычаахха маарынната көрөн, Чайка диэн ааттыыр буолбут.
Хатан саҥалаах муора чайкатын кытта бутуйумаҥ. Дьааҥыга чайка диэн кыракый куруппааскыны ааттыыллар. Бу көтөр хайаларга баран кыстыыр, саас Дьааҥы сиригэр-уотугар төннөн кэлэр.
* * *
Хоту хоһуун, туруу үлэһит дьахтара, ураты сэдэх талааннаах Дария Андреевна Томская-Чайка олох бары ыарахаттарын нарын санныгар сүгэн, үйэ кэриҥэ кэм олорбута. Төрөөбүт-үөскээбит Дьааҥытын эрэ буолбакка, бүтүн Саха Сирин ааттаппыт, саха олоҥхотун аан дойду таһымыгар таһаарсыбыт киэн туттар Ийэ олоҥхоһуппут буолар.
Диана КЛЕПАНДИНА.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи норуот айымньытын дьиэтин хаартыската.