Үөһээ Бүлүүгэ — «Өксөкүлээх. Киһи анала. Олоҥхо» кэмпириэнсийэ

Үөһээ Бүлүүгэ Олоҥхобут декадата урататык саҕаланна. Ол курдук, сэтинньи 13 күнүгэр улуус дьаһалтатын мунньахтыыр саалатыгар култуура уонна үөрэҕирии эйгэтин үлэһиттэригэр «Өксөкүлээх. Киһи анала. Олоҥхо» диэн кэскили  түстүүр билим региональнай кэмпириэнсийэтин арыйар төгүрүк остуол буолан ааста.

Тэрээһин саха улуу бөлүһүөгэ Өксөкүлээх Өлөксөй Оҥхой нэһилиэгин Аһыкай сиригэр ытык сэргэни туруорбута 120 сылыгар ананар.

СӨ национальнай эпоһы харыстыыр «Олоҥхо Ассоциацията» тэрилтэтин президенэ Февронья Васильевна Шишигина, Россия уопсай үөрэхтээһинин туйгуна, норуот дипломата, общественнай деятель, саха култууратын тарҕатааччы, А. Е.Кулаковскай Өксөкүлээх сиэнэ Лариса Реасовна Кулаковская, педагогическай билим кандидата, А. Е. Кулаковскай аатынан институт старшай научнай сотруднига Светлана Дмитриевна Дарбасова, Саха сирин сыахайдьыттарын салайааччыта Айталина Иванова, физик, философия билимин дуоктара, СӨ билимин үтүөлээх дьайыксыта, ХИФУ философияҕа кафедратын сэбиэдиссэйэ Андрей Саввич Саввинов, саха фольклорун, тылынан уус-уран айымньытын үөрэтээччи, быйылгы «Олоҥхо баттл-2025» өрөспүүбүлүкэтээҕи олоҥхону толорооччулар күрэхтэригэр кылаан кыайыылааҕа, биир дойдулаахпыт, ХИФУ устудьуона Никита Аянитов уонна улуус култууратын үлэһиттэрэ, нэһилиэктэр баһылыктара, тэрилтэлэр салайааччылара, олохтоохторо ыллылар.

Тэрээһин Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр төрүт фольклорбутун киэҥник тарҕатааччылар, улуус киэн туттар Далбар Хотуттара Марианна Хобусарова, Айталина Мойтохонова баай, кэрэ куоластарынан толорууларыгар намыын ырыанан арылынна.

Айталина Михайловна «Дьахтар тойуга» диэн былыргы хоһуйсуута төгүрүк остуол кыттыылаахтарын киэҥ сэҥээриитин ылла. Ульяна Тюкянова, Афанасий Руфов, Арылхан Мойтохонов ылбаҕай ырыалара, Сайаана Иванова доллоһуйар тойуга бу киэһэ сылаас үөрүүтүн үрдэттилэр.

Устуоруйа билимин дуоктара Никита Деевич Архипов: «Олоҥхо, ыһыах, ойууннааһын тула тус-туһунан концепция суруйа сылдьабын. Төрүт култуурабыт сүрүн сүмэһинин ыһыктыбатах омук буоларбытынан киэн туттуохтаахпыт. Олоҥхо эпическэй айымньы быһыытынан элбэх норуоттарга баар. Сахалартан улууттан улуулара Былатыан Ойуунускай былыргы олоҥхоһуттар олоҥхолорун батыһа сылдьан суруйууга үгүс сыратын уурбута. Эпос духуобунай култуура чыпчаала буолар. Былыргы микрофона суох үйэҕэ Суор Баһылай диэн олоҥхоһуту 7 сааспар истэн турабын. Ыйылас дьоно табанан кэлэн бары истибиппит. Ол натуралистическай киллэһиктэрдээх олоҥхо этэ. Эр киһи, дьахтар икки ардыларыгар сыһыан туһунан хоһуйан бардаҕына эмээхсинэ «күтүр өстөөх сүрүкэтин!» диэн үөгүлүү түһэрэ. Орто баайыылаах олоҥхо этээччитэ, үҥкүүһүтэ буолуохтаах киһи үөрэҕи баһылаан атын суолунан барбытым. Национальнай өйбүтүн-санаабытын сайыннаран, оҕо эрдэхтэн саха култууратын, чуолаан олоҥхону уһуйааннарга үөрэтиини икки илиибинэн биһириибин. Улууска олоҥхо ассоциацията тэриллэрин толору өйүүбүн. Саха буоларгытынан киэн туттуҥ, саргыланыҥ, өлөн-быстан эрэбит диэн санааттан босхолонуҥ», — диэт, былыргы удаҕан ырыатынан иһитиннэриитин түмүктээтэ.

Көрсүһүүгэ кэлбит дьон кырачаан Алдаана Тобохова толоруутугар олоҥхоттон быһа тардыыны бэркэ сэҥээрэн, иһийэн олорон иһиттилэр.

Төгүрүк остуол кыттыылаахтарын улуус баһылыга Валерий Валерьевич Николаев Олоҥхо декадата үөрүүлээхтик саҕаламмытынан истиҥник эҕэрдэлээн туран, төрүт култуурабытын сайыннарыыга өссө утумнаахтык, далааһыннаахтык үлэлииргэ ыҥырда.

Салгыы тыл Февронья Шишигинаҕа салалынна:

-Үөһээ бүлүүлэри кытта көрсүһүү миэхэ сыллата долгутуулаах. Өрөспүүбүлүкэ саамай бөдөҥ бөлүһүөктэрэ уутуйан олохсуйбут сирдэринэн эһиги улуускут буолар. Олоҥхо күнэ биллэриллибитэ 20 сыл буолла. Бу кэм устата тугу ситистибит уонна өссө тугу гыныахха?

Саамай улахан ситиһиибитинэн сүтэ сылдьыбыт олоҥхоһуттарбытын сөргүттүбүт. Ол курдук, кырачаан оҕолорбут олоҥхону толоруулара киэҥник тэнийэн эрэр. Маны сэргэ оһуохайбыт тилиннэ, ону тарҕатааччылар баар буоллулар. Олоҥхону шедевринэн билиниэхтэриттэн тыын ылан, аан дойду ураты баайын быһыытынан бөҕөргөөн барбыта. Үһүс Уон сылы Олоҥхо сылларынан биллэрэр туһунан кэпсэтиилэр бара тураллар. Арай билигин биир кутал суоһаата: төрөөбүт тылынан саҥарар оҕолорбут ахсааннара аччаан эрэр, ордук кыра саастаах оҕолорбут. Маныаха саха тылын тилиннэриигэ олоҥхону уонна ыһыахпытын ньыма оҥостуохха. Дьэ, онуоха тугу гыныахха? Саха омук национальнай бырааһынньыгар -Ыһыахха сахалыы таҥнабыт, саҥарабыт, үгэстэрбитин көрдөрөбүт. Бу барыта тылбытын хараанныырга ньыма буолар. Дьиэ кэргэҥҥэ сахалыы эйгэни тэрийиигэ «Арылы кустуга» диэн өрөспүүбүлүкэтээҕи түмсүү этиитинэн, Бүлүү бөлөхтөрүгэр маннык түмсүү баар буолуохтаах. Биир үтүө холобуру аҕаллахха, Правительство председателин солбуйааччы Сергей Местников Олоҥхоҕо, фольклорга сыстан, бэйэтин дьиэ кэргэнигэр олоҥхону истиини киллэрэн саҕалаабыта. Ону тэнитэн, правительство дьиэтигэр салайааччыларга иһитиннэрэр былааннаах. Саха тылын учуутала оскуолаҕа революционер буолуохтаах. Чааһа төһө да аҕыйаатар, саха тылын учууталын өйүөхтээхпит, эбии куруһуок чааһын биэрэн, усулуобуйа тэрийиэхтээхпит. Уһуйааччылардаах буоллахпытына, сахалыы саҥарар оҕолордоох, ыччаттардаах буолуохпут, онон төһө кыалларынан өйүөҕүҥ. Төһө да бүгүҥҥү күҥҥэ саха тылын харыстааһыҥҥа сүрүн үлэлээччинэн оскуола үлэһиттэрэ буолалллар, билигин оскуола оруола аччаата. «Кыыс Куо», «Үрүҥ Уолан», национальнай культура чаастара суохтар. Ол оннугар култуура уонна духуобунай сайдыы министиэристибэтин оруола инники күөҥҥэ тахсан кэллэ, култуура үлэһиттэригэр улахан эбээһинэс сүктэрилиннэ, кинилэр үлэлэриттэн барыта тутулуктаах. Онтон оскуола тугу гыныахтааҕый? Оскуолаҕа иитэр үлэ хаалла. Үөрэхтээһин бырайыактарыгар, оҕону патриотическай иитии курдук федеральнай бырайыакка бэйэбит ис хоһооммутун киллэрэн биэриэххэ. Холобур, «Разговоры о важном» чаас хайысхата билигин мантан атын. Иккиһинэн, култуурабыт стратегиятын сыалынан-соругунан биир кэлим культурнай эйгэни харааннааһын буолар. Үсүһүнэн, Россия материальнайа суох баайын туһунан сокуонугар, национальнай куттала суох буолуутун стратегиятыгар, материальнайа суох баайын, култууратын харааннааһын уонна сайыннарыы концепциятыгар барытыгар сахалыыбытын, төрүт култуурабытын сайыннарыыны тумус туттуохтаахпыт туһунан толору сурулла, ыйылла сылдьар. Маннык тирэххэ олоҕуран, хайа эрэ дойду култууратын буолбакка, бэйэбит ис хоһооммутун киллэриэхтээхпит. Маныаха Үөһээ Бүлүүлэр туох толкуйдааххытый, салгыы үөрэх тэрилтэтин ис хоһоонугар тугу  киллэрэбит диэн ыйытыы тула санааларгытын, этиилэргитин күүтэбин. Оттон кыра оҕолору тоҕо эрэйдээн туран олоҥхону үөрэтэ сатыыгытый диэн ыйытыы тула эттэххэ, аан дойду үөрэҕэ барыта олоҥхону үөрэтии оҕо кыра сааһыттан саҕаланыахтаах диэн ыйар.

Үрдүк трибунаҕа улуус култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга департаменын салайааччыта Айталина Михайловна Мойтохонова тахсан, маннык эттэ:

• 2014 сыллаахха култуура управлениетын иһинэн “Олоҥхо Ассоциацията” тэриллибитэ. Ассоциацияҕа олоҥхону үйэтитиигэ, харыстааһыҥҥа, сайыннарыыга, киэҥ эйгэҕэ таһаарыыга ылсан үлэлэһэр киэн туттар дьоммут: СӨ үөрэҕириитин туйгуна, өрөспүүбүлүкэҕэ оҕо оһуохайын өрө таһаарбыт, улуустааҕы «Оһуохай уопсастыбатын» салайааччыта, сахалыы остуол оонньууларын (хабылык, хаамыска) категориялаах тренерэ Дмитрий Яковлевич Федотов, алгысчыт, норуот маастара, тойуксут, олоҥхоһут, өбүгэ үтүө үгэһин этигэр-хааныгар эргиччи иҥэриммит Кирилл Никонович Никифоров – Лөкөчөөн, СӨ култууратын, үөрэҕириитин туйгуна, Дархан оһуохайдьыт Николай Павлович Корякин, култуура управлениетын салайааччыта Виталий Петрович Спиридонов, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, “Олоҥхо” норуот тыйаатырын режиссера Татьяна Семеновна Борисова, оҕо ускуустубатын оскуолатын учуутала, “Олоҥхо оскуолатын” салайааччыта Айталина Мойтохонова-Сахаайта, Саха сирин үтүөлээх оһуохайдьыта Егор Егорович Васильев уо. д. а. үгүс билиилэрин-көрүүлэрин, сатабылларын ууран үлэлээбиттэрэ.
• 

Күн бүгүн Үөһээ Бүлүү улууһугар “Олоҥхо ассоцияцията” филиалын саҥа састаабын уонна салайааччытын талыы боппуруоһа көрүллэр. Саҥа састаабы билиһиннэрэрбин көҥүллээҥ:

1. Айталина Михайловна Мойтохонова, улуус култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга департаменын салайааччыта;
2. Марианна Владимировна Хобусарова, улуустааҕы норуот айымньытын киинин фольклор салаатын сэбиэдиссэйэ;
3. Наталья Васильевна Чуручанова, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, И. Барахов аатынан 1 №-дээх орто оскуола алын сүһүөх кылааһын учуутала;
4. Галина Алексеевна Егорова, СӨ култууратын туйгуна, Үөһээ Бүлүүтээҕи О. Д. Федорова аатынан киин модельнай билиотека кыраайы үөрэтэр салаатын сэбиэдиссэйэ;
5. Антонина Гаврильевна Хобусарова, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, улуустааҕы “Ийэ тыл” уопсастыбаннай түмсүү салайааччыта, И. Барахов аатынан 1 №-дээх орто оскуола нуучча тылын, литературатын учуутала;
6. Ульяна Егоровна Тюкянова, Ю.Н. Прокопьев аатынан 3 №-дээх орто оскуола эбии үөрэхтээһинин учуутала;
7. Алина Макарьевна Васильева- «Саха сирин эрэлэ» бэлиэ хаһаайына, Үөдүгэй нэһилиэгин “Чэмэлиинэ” түмсүү салайааччыта, уһуйааччы;
8. Калиста Васильевна Борисова – СР үөрэҕириитин туйгуна, учууталлар Учууталлара, педагог-наставник, Үөһээ Бүлүү улууһун үөрэҕин управлениетын каадыры кытта үлэҕэ отделын кылаабынай специалиһа;
9. Георгий Алексеевич Степанов – СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Үөһээ Бүлүү улууһун бочуоттаах олохтооҕо.

Айталина Михайловна маннык састаабы билиһиннэрбитин «Өксөкүлээх. Киһи анала. Олоҥхо» төгүрүк остуол кыттыылаахтара толору өйөөн туран, салайааччынан Айталина Мойтохонованы биир киһи курдук куоластаан таллылар. Саҥа тэриллибит ассоциацияҕа Үөһээ Бүлүү аатын өссө үрдүктүк ааттатардыы айымньылаах, дириҥ хорутуулаах, киэҥ хайысхалаах үлэни баҕарыаҕыҥ!

Салгыы бу киэһэ улууспут биир киэн туттар алгысчыта, тойуксута Трофим Миронов сахалыы балаҕаныгар СӨ социальнай сайдыыга уонна култуураҕа туйгуна, СӨ Дархан этээччитэ, София Сидорова аатынан государственнай бириэмийэ хаһаайката, фольклор уһуйааччыта Валентина Владимировна Семенова бэйэтэ суруйбут “Куоппат-куойбат куттаҕаһа суох Күн Дьибилитэр Бухатыыр” уонна “Олоҥхо баттл — 2025” кылаан кыайыылааҕа Никита Аянитов К. Н. Никифоров – Лөкөчөөн “Хабыр киирсиилээх Хабытта Бэргэн” олоҥхолорун былыргылыы, алаадьылыы-алаадьылыы көмүлүөк оһох уотугар истэр алыптаах дьоро киэһэ үүннэ.

Галина Васильева, «Үөһээ Бүлүү» хаһыат