Сүүмэх: «Испэр баар олоҥхобун таһаарыахпын баҕарабын…»

Бу орто туруу бараан дойдуга бэриллэр биир күндү олохпутугар үүнэ-сайда, бэйэбит тула сырдыгы, сылааһы тарҕата кэлэбит.

Саха норуотугар киэҥник биллибит, дьонугар, дойдутугар бэйэтин сыаналаммат кылаатын, билиитин бэлэх уунан хаалларбыт сүдү киһибит, настаабынньыкпыт Клавдия Ильинична Максимова-Сайыына төрүттээбит духуобунаһын киинин уһуйуллааччыта Любовь Горохова-Матвеева-Сүүмэх быйыл күһүн “Сайыына” диэн ураты ис хоһоонноох кинигэтин биһирэмэ Дьокуускайынан, Москубанан буолбута.

Москубаҕа Сүүмэх М. Горькай аатынан Литературнай институкка үөрэнэ сылдьар. Кини, бэйэтин аата да этэринии, мичээринэн  сыдьаайа, тапталынан мичээрдии сылдьар. Киирэн кэллэҕинэ, тулата тута сырдыы, киэркэйэ түһэр дьикти уратылаах. Итинник турукка кини хайдах  тиийбитин кэпсээтэ.

-Любовь, эн Сайыына уһуйааныгар туох санаанан сирдэтэн кэлбиккиний?

-Мин 2008 сыллаахха Сайыына уһуйааныгар кэлэрбэр туох да улахан эрэлэ, итэҕэлэ суох киһи этим. Хаатыйаланан муунтуйа сылдьар кэмим этэ. Сайыына туһунан эрдэттэн истэрим. “Киниэхэ бара сырыт, туһалыаҕа”, – диир дьон баарын үрдүнэн, барытын кулгааҕым таһынан аһаран иһэрим. “Ол эмиэ туохпутуй?” – диэн аахайбат этим.

Оннук ээл-дээл, этэргэ дылы, сырдыгы-хараҥаны араарбат буола бүөлэнэн сылдьыбыппын. Оччолорго уһуну-киэҥи толкуйдуур туруктаах буолбатах буоламмын, “хойутаан” тиийбиппин. Билигин кэннибин хайыһан, ырылыйан турар кырдьыгы, эргитэ сылдьан, бары өрүтүн көрөн, биири бигэтик этэбин: оччолорго көмөлөһөр Улуу Сүдү күүстэрим муннукка-ханныкка хаайан, сирдээн илдьибиттэр эбит. Онон хас биирдии киһиэхэ хаһан баҕарар үүнүү-сайдыы диэки туһулуур, киһи күүһүрэрин-кыаҕырарын туһуттан араастаан эрийэн-мускуйан көмөлөһөр, сырдыкка сирдиир күүстэр диэн, чахчы, баалларыгар итэҕэйэбин. Сайыына ол туһунан өрүү этэрэ, өйдөтөрө. “Мин бу уһуйааҥҥа тиийбэтэҕим буоллар, хайдах буолуом этэй?” дии санаатахпына, хайдах эрэ, этим тардан ылар…

-Дьон-сэргэ, чуолаан саха омуга, духуобунаска 90-с, 2000 сыллартан талаһан барбыта. Ити төрүөтэ туохха буолуо дии саныыгын? 

-Хас биирдии үйэ киһи аймах үүнүүтүгэр-сайдыытыгар төһүү күүс буолар анал тургутуулардаах. Ааспыт үйэ эмиэ бэйэтэ араас дьайыыларынан: өрөбөлүүссүйэнэн, ону тэҥэ хомуньуус баартыйатынан – дьону-сэргэни тургуппут үйэ буоллаҕа. Биһиги, сахалар, олус ураты омукпут. Онтубут хайа да кэм ыҥырыытыгар, этиитигэр итэҕэйэн, ону ылынан, инники кэккэҕэ сылдьан, сырдыкка, кэрэҕэ умсугуйан талаһан иһэрбитигэр сытар. Ити олох куһаҕан буолбатах. Сыыһалаах, алҕастаах да буоллахпытына, ону өйдөөн көннөрүнэн, иннибит хоту дьулуурдаахтык, туохтан да иҥнибэккэ, барыга бары уһаарыллан, өссө күүһүрэн-кыаҕыран, олоҕу кытары тэҥҥэ айаннаан иһэбит буоллаҕа. Онон дьон-сэргэ духуобунаска талаһыыта биир түгэҥҥэ баар буолбут көстүү буолбатах, ити барыта биһиги өбүгэлэрбит саҕаттан иитиллэн, туох эрэ өйдөбүлгэ тиийэн, таска тахсар быһыы-майгы дии саныыбын. Чуолаан ити кэмҥэ, 90-с, 2000 сылларга, киһи аймах өркөн өйө чочуллан, саҥаҕа талаһан турбут кэмэ этэ. Үйэ тургутуктара диэн ол курдук дьону-сэргэни үрдэлтэн үрдэлгэ уһуйаллар.

-Эн Сайыынаны аан бастаан хаһан көрбүккүнүй? Ол түгэни ойуулаан көрүөҥ дуо? Кини хайдах этэй? 

-Мин Сайыынаны 90-с сыллартан билэр эбиппин. Арай биирдэ, улууска олорор эрдэхпинэ, “эмчиттэр кэмпириэнсийэлэрэ буолар үһү” диэн сонун тарҕанна. Онно Сайыынаны аан бастаан көрбүт эбиппин. “Ити Сайыына сылдьар”, – дииллэрин өйдүүбүн. Оччолорго мин 22-23 саастаах буолуом, арааһа. Духуобунас эрэ, туох эрэ, олох наадыйбат этим.

Онтон иккис алтыһыым ити кэнниттэн 3 сылынан буолбут эбит. “Сайыына кэлэр, эмтиир үһү”, – диэн улуус хаһыатыгар тахсыбыт этэ. Мин онно ыйыллыбыт нүөмэргэ эрийээччи буоллум. Туохпун эрэ эмтэтиэхпин, тугу эрэ ыйытыахпын баҕарбытым быһыылаах. Көмөлөһөөччүтэ: “Сөп, бачча чааска кэлэҕин”, – диэн бириэмэ болдьоспуппут. Дьэ, мин үлэхтээх күммэр тиийдим.

Ханнык эрэ тэрилтэ хоһугар этэ. Арай көмөлөһөөччүтэ утары тахсан кэллэ уонна: “Сайыына бүгүн эйигин кытта көрсүбэт үһү”, – диэтэ. Мин “Эс, хайдах эрийэн суруйтарбытым үрдүнэн көрсүбэтий? Тоҕо оннук гыныахтааҕый?” диэн испэр наһаа өһүргэнним. Хайыахпыный, көрсүбэккэ бардаҕым дии. Ол тухары, “Көмүлүөккэ” кэлиэхпэр диэри, бу Клавдия Ильинична Максимова-Сайыына диэн олох сибээстээн көрбөт эбиппин. Оннук барыта тириим таһынан ааһан иһэр буоллаҕа.

Сайыынаны үһүстээн көрүүм – олохпор сүрдээх улахан уларыйыы буолбут түгэнэ этэ. Сайыына ипподромҥа аан бастаан алгыс түһэрэр кэмигэр мин кэргэмминээн билсиспитим. Дьэ, оннук дьикти күн этэ.

Онтон, дьэ, кэлин муунтуйбут, хаатыйаламмыт санаам-оноом дириҥээтэр дириҥээн, киһи бу олоххо туох сыаллаах-соруктаах олоро кэлэрин, онтон даҕаны атын араас ыйытыктарым элбээн, онно сөптөөх хоруйу булбакка, эрэй-муҥ эҥэрдээх санаалар-оноолор үүйэ-хаайа тутаннар, Сайыынаҕа тиийбитим. Ол тиийэн: “Оо дьэ, таах сибиэ кэллим, тоҕо кэлбитим буолла? Тугу да туһалаабаттарын билэбин ээ…”, – диэн идэбинэн биллээҕимсийэ олордохпуна, арай, кэннибэр аан арылынна, олус чэпчэкитик үктэнэр атах тыаһа иһилиннэ уонна иннибэр, сып-сырдык, чап-чаҕылхай мичээрдээх наһаа кэрэ көстүү буолан, Сайыына кэлэн олорунан кэбистэ. Онно миигин туох эрэ дьикти күүс бүүс-бүтүннүү кууһан кэбиспитигэр, ис-испиттэн уһуктан, түөспүттэн наһаа улахан үөрүү сулбу ойон тахсыбыта. “Бу баар дии! Бу баар эбит миэнэ!” – диэн, сүрэҕим тугу таайтара этэрин өйдөөбөккө даҕаны олороммун, кутум-сүрүм өрөгөйүн истибитим уонна сонно тута туох эрэ уларыйыы буолбута. Дьикти түгэн этэ… Күн бүгүҥҥэ диэри ол ТҮГЭНИМ мин өйбүттэн-санаабыттан ханна даҕаны сүппэккэ, симэлийбэккэ өссө күүһүрэн, арылыйан иһэр.

-Ол күлүм түгэнтэн саҕыллан, бэйэҕэ үлэлэнии, уларыйыы бөҕөтүн аастаҕыҥ. Аан бастаан ылыммыт, “бабат!” диэн сөхпүт-махтайбыт, олоҕун тухары арыалдьыт сулус оҥостубут билииҥ тугуй?

-Мин оҕо эрдэхпиттэн “киһи биирдэ олорор” диэн этиини наһаа чугастык ылынар этим. Тэлгэһэҕэ күөх окко сытаммын, киэҥ халлааны, күнү көрө-көрө ытааччыбын: “Мин билигин олорон баран, бу олохтон баран хаалыаҕым уонна бу күн сирин хаһан да көрүөм суоҕа дуо?! Манан мин олоҕум бүтэн хаалар дуо?”. Ол оҕо сааспыттан Сайыынаҕа кэлиэхпэр диэри куруутун мөккүһэр мөккүөрүм, саныыр санаам самныыта, хараастыым барыта ити санааттан этэ. Аһыыбын-сиибин, таҥнабын, олоробун уонна сүтэн хаалабын. Ити кэннэ туох да суох, хабыс-хараҥа дии саныырым. Ол өйдөбүлбүнэн үгүс сыллар тухары бэйэм иннибэр хап-хара, кэтит истиэнэ тутан, онно баран иҥнэн, хаайтаран, бүөлэнэн, үөрүүбүн-көтүүбүн таҥнары тардан олороохтообут эбиппин. Сыл-хонук аастаҕын аайы онтум өссө дириҥ дьэбэрэҕэ түһэрэн испитэ, ис күүрүүм, кутталым улаатан, сатаан утуйбат буолбутум.

Сайыынаҕа да ол санаабын илдьэ бардаҕым дии. Арай кини ону истибит курдук, арылхай мичээрдээх олорон: “Киһи ийэ кута бу олоххо кэлэ-бара сылдьар. Эн буор кутуҥ манна хаалар, оттон ийэ кутуҥ бэйэтин Айбыт Айыы Таҥара аҕатыгар тиийэр уонна кини көҥүлүнэн эмиэ олоҕун олоро кэлэр”, – диэ эрэ кэрэх, сонно тута хараҕым сырдыы түстэ, сонно тута өйүм-санаам, ийэ кутум кыаһыламмыта босхолонон: “Эээ! Уай!”- диэн сырдыы түспүтүм. Ол кэнниттэн эчи үөрдэхпиэн! Үс куттаах эбиппин, дьэ, билэммин, өйдөөммүн, туох баар хараҥа кыаһытын сонно туура тэппит эбиппин… “Бу олоххо эһиги кэлэр олоххутун оҥостоҕут, инники кэскилгит олугун түһэрэҕит”, – диэччи Сайыына. Сүрдээх сырдык, кэрэ тапталынан туолбут, тапталынан эрэ иэйбит-куойбут ийэ кут диэн баарын онно билбитим. Ийэ кут барар уонна саҥа киһи буолан бу олоххо хос эргиллэн кэлэн сиппэтэҕин-хоппотоҕун толорор. Дьиктитэ диэн, бу олоххор сырдыыр суол ханнык таһымыгар тахсыбыккынан аныгыскы олоххор кэлэр эбиккин. Син биир оскуолаҕа хаһыс кылааһы бүтэрбиккинэн үрдүкү кылааска тахсаҕын диэбит курдук. Куһаҕан үөрэхтээх буоллахха, кур бэйэҥ кубулуйбакка, биир сиргэ тэпсэҥнии туруоххун сөп эбит.

Сайыына барахсан бу курдук бэлэх билиилэри биэрбитэ аата-ахсаана суох үгүс буоллаҕа. Олор бары да олохпун олорорум тухары улаатан, киэркэйэн сирдии сылдьаллар. Махтал да Махтал!

-Дьэ, быйыл “Сайыына” диэн кинигэҕин дьоҥҥор-норуоккар бэлэх ууннуҥ. Бу кинигэни суруйуу соруга эн иннигэр турбута мээнэҕэ буолбатах буоллаҕа.

-Мин Сайыына туһунан кинигэни хаһан эмэ суруйуом диэн өйбөр да оҕустарбакка сырыттахпына, билигин Сайыына үлэтин салҕааччы, уһуйааны иилээн-саҕалаан, дьонун-норуотун туһугар үлэлии-хамсыы, айа-тута сылдьар күндү киһибит Домна Прокопьевна: “Сайыына туһунан суруй”, – диэбитэ. “Ама хайаан мин суруйуохпунуй?” – диэн олус соһуйа истибитим. Ол эрээри, хайдах эрэ, испэр наһаа күүстээх үөрүү, долгуйуу кэлбитэ. Ону тэҥэ саарбахтааһын, мөккүөр эмиэ баара. Оннук дьикти турукка киирэн тахсыбыттаахпын. Бу миэхэ сурукка-бичиккэ чугаһым иһин кэлбит сорук буоллаҕа дии, биһиги бука бары, Сайыына уһуйаанын курсааннара, бэйэбит баһылаабыт идэбит эйгэтигэр, хас биирдиибит туох баардааҕынан биир соругу оҥоро сылдьар дьон буоллахпыт. Клавдия Ильинична өрүү: “Эһиги, кууруска

сылдьыбыт дьон, сырдык бухатыырдара буолаҕыт. Өрүү дьон-норуот туһа диэн үүнүҥ-сайдыҥ, үлэлээҥ-хамсааҥ”, – диэн этэр этэ.

-Бу кинигэ бу кэмҥэ дьоҥҥо-сэргэҕэ туох аналлаах “төрөөтө” дии саныыгын?

-Кинигэм суруллан, бэчээттэнэн тахсыбытын кэннэ, саҥа толкуй, саҥа санаа бөҕө, дьикти арыйыылар кэлэ тураллар. Бу кэнники кэмҥэ кэлбит өйдөбүлүм, арыйыым маннык буолла. Сайыына олоҕо олоҥхону кытта быстыспат сибээстээх эбит. Биһиги үгүспүт олоҥхону айыы уонна абааһы бухатыырдарын туһунан айымньы, артыыстар ону оонньууллара туох эрэ хатыламмат ураты курдук саныыбыт дии. Оттон миэхэ Сайыына тулалыыр эйгэтэ тыыннаах, олус күүстээх эниэргийэлээх олоҥхо курдук буолан көстөн кэллэ! Ол олоҥхо ньэҥирэ сырдыгынан сыдьаайар, күөстүү оргуйар, куйаар ытыгынан күөрчэхтии ытыйар, үрдүкү тапталы көбүтэр, дьалкытар! Ол күүс дьон ийэ кутун уһугуннаран, үрдүктэн үрдүккэ сирдиир сүдү күүс буоларын өйдөөбүтүм.

Онон кинигэни аахпыт дьон, бэйэлэрэ да билбэттэринэн, истэригэр Сайыына сырдыга иҥэн, кинилэр онно олорсон, ийэ куттарыгар өркөн өй-санаа, айар-тутар дьоҕур уһуктан, кэрэтийэн, дьикти санаалар, өйдөбүллэр кэлиэхтэрэ. Ол иһин сурулуннаҕа, оҥоһуллан таҕыстаҕа диэн бигэ эрэллээхпин. Бу – эт мэйиинэн суруллубут буолбакка, үөһэттэн Сайыына сырдыгар сөрөнөн, кини иэйиитигэр, тапталыгар иитиллибит айымньы. Оннук тыыннаах. Ийэ тыл дьоҥҥо дьайар күүһэ сүдү, ол курдук үрдүкү тапталга иитиллэн, Ийэ тылы иҥэриммит айымньы тыына ыраастыыр, арчылыыр, киһи кыаҕын арыйар күүстээх.

-Итинник дириҥ өйдөөх-санаалаах киһи туһунан суруйар төһөтүн да иһин судургута суоҕа буолуо…

-Биллэн турар, сүрдээх улахан бэйэҕэ үлэни эрэйэр. Уустук эрээри, киһи уйунар үлэтэ. Өскөтүн суруйа олорон, туохха эрэ иҥнэн хаалар түгэммэр, тута тугу эрэ олохпор кыайан быһаарбакка сылдьарым мэһэйдиир диэн сэрэйэбин. Үгүс дьоннуун алтыһан, кэпсэтэн, санаа атастаһан, сороҕор туохха эрэ, кимиэхэ эрэ сыһыаным доҕолоҥнуур түгэнигэр, үлэм хаамыыта эмиэ оннун булбатын чуолкайдык өйдөөбүтүм. Ону булан тутан ыламмын, көннөрүнэн, туоратан, өйбүн-санаабын ыраастаннахпына, үлэм сыа-сым курдук барара. Ол аата барыта бэйэм бүгүҥҥү турукпунан, ханнык таһымҥа сылдьарбынан суруллубута диэхпин наада.

-Суруйар кэмҥэр чараас эйгэ таһымынан туох эмэ бэлиэ биллэн ааһааччы дуо?

-Үлэм табыллан иһэрин ийэ кутум үөрүүтүнэн билэр этим. Кини үөрдэҕинэ, сып-сырдыктык сандаарыччы тыгар. Холобур, тугу эрэ сыыстахпына, ийэ куппар үөрүү суох, кураанах буолар. Бастатан туран, бэйэм ийэ куппун иһиллэнэрим миэхэ улахан көмө буолбута. Сөптөөх билиини, улахан ситии-хотуу бэлиэтин ийэ кут эрэ биллэрэр дии саныыбын. Мин тастан туох даҕаны ураты бэлиэни анаан-минээн көрө-истэ сатааччым суох. Тоҕо диэтэххэ, Сайыына: “Киһиэхэ барыны бары курдат билэр, таайтара этэр киһи бэйэтин ийэ кута буолар, бэйэҕин иһиллэн”, – диэн ис эйгэни истэргэ күлүүс билиилэри биэрбитэ, онон сирдэтинэн, тугу барытын, төһөтө сөбүн-сыыһатын эндэппэккэ билиэххэ сөп. Тастан бэлиэлэр киһини “муннарыахтарын” сөп, эт мэйии “сыанабыла” да кыттыһан, абырыахтааҕар иэдэтиэн сөп.

Ону тэҥэ суруйа олороммун, “маннык диэтим”, “оннук гынным”, “ону Сайыына туох диэ эбитэ буолла” диэн кинилиин алтыһа олорор курдук сананарым эмиэ баар буолааччы. Манна барыта кини кэпсээнин, этиитин, дириҥ өйдөбүллэрин хайдах ылыммыппын тистэҕим дии. Киһи оҥорор, суруйар үлэтин бэйэтин иһиттэн таһаарар, тастан ыйдарбыт да буоллаҕына, бэйэҥ нөҥүө ыытаҕын буоллаҕа. Хайа баҕар үлэм табыллан истэҕин аайы улуу сүдү күүстэргэ махтанабын да махтанабын.

-Кинигэни аахпыт дьон санаатыттан эйигин саамай туох долгутта? 

-Дьонум-сэргэм олоҥхо тэтимигэр тэбис-тэҥҥэ олорсон, кинигэни ааҕан баран: “Оннооҕор тыаһын-ууһун иһиттибит, ханан эрэ куйаарынан көтөн кэллибит”, – диэн билинэр. Саха киһитэ олоҥхону күн бүгүҥҥэ диэри бүүс-бүтүннүү бэйэтин ДНК-тыгар илдьэ сылдьара, Ийэ Кута олоҥхо тэтимигэр кыттыһан, иэйэн-куойан, тэбис-тэҥҥэ “көтүспүтэ” улаханнык долгутта уонна үөртэ. Олоҥхо диэн оннук буоллаҕа дии. Киһини аан дойдуну биир гына көтүтэр чэпчэки тыынныыр, чараас эйгэлиир, уйан туруктуур. Ол иһин биһиги өбүгэлэрбит барахсаттар кэрэ кэпсээннээх олоҥхоһут кэллэҕинэ, ыраахтан-чугастан бары мустан, күндү ыалдьыт буолан, хас эмит түүннээх күнүһү быһа ол эйгэҕэ киирэн тахсаллар, тэбис-тэҥҥэ ийэ куттарынан туойса олороллор буоллаҕа. Мин бэйэм эмиэ суруйа олорон, арыт оннук “көтөн” хаалабын. Сахабыт сирин салгыныгар, айылҕатыгар, сиригэр-уотугар барытыгар олоҥхо эниэргийэтэ баар. Оннооҕор хаар тыаһа олоҥхо тэтимнээх. Ити дьикти, аптаах эйгэбитин биһиги ыһыкта илик эбиппит, барыта баар, бүтүн уонна толору эбит диэммин итэҕэйдим уонна олус да астынным!

-Эн санааҕар поэт, суруйааччы диэн кимий?

-Поэт, суруйааччы киһи бэйэтэ тугу суруйарын курдук олоруохтаах. Холобур, мин таптал туһунан иэйэр-куойар, үүнүү-сайдыы туһунан суруйар буоллахпына, мин олорор олоҕум, тулалыыр эйгэҕэ дьайар ньэҥирим эмиэ оннук буолуохтаах. Төһөнөн айымньым дьоҥҥо тиийэн, туох эрэ иэйиини саҕыан баҕарабын, оччонон куруук сырдыыр туһугар үлэлэниэхтээхпин. Дьэ, оччоҕо эрэ ааҕааччыга тиийэр, тапталынан кууһар, угуттуур, көмөлөһөр кыаҕа үрдүүр. Маннык дьоҕур – күндү бэлэх. Ону өйдүөхтээхпин. Биирдэ Сайыына эппитэ: “Эйиэхэ үрдүкүлэр олус күндү бэлэҕи туттаран олороллор”, – диэн. Ону мин оччолорго өйдөөбөт этим. “Мин сыанаҕа тахсан ыллыахпын, үҥкүүлүөхпүн баҕарабын. Оттон ол поэт буолан, хоһоон суруйдахпына, ким ааҕыай?” – диирим. Оччоҕо Сайыына барахсан курус баҕайытык мичээрдиир этэ. Ону, дьэ, билигин өйдөөтүм: ол бэлэҕим Ийэ Тыл сүмэтэ эбитин. Дьоҥҥо-сэргэҕэ таптала суох, сырдыгы тарҕатар күүһэ суох, киһи бэйэтэ таптал ирдии, иэстии сылдьар буоллаҕына, суруллубут сурук тыына суох буолар.

-Эн суруйарыҥ таһынан өссө иистэнэргин билэбин. Өссө ситэ арылла илик, арыллыан баҕарар өрүтүҥ баар дуо? 

-Уруһуйдуохпун олус диэн баҕарабын. Холуста, кырааска бөҕөтүн хомуйсабын. Холустабын иннибэр тардан баран, олоҥхо эниэргийэтигэр түмүллэр дьикти көстүүлэри, хамсыы турар дьикти ойуулары-мандардары холустаҕа түһэрэн кэбиһиэхпин олус баҕарабын.

Ону тэҥэ олоҥхолуохпун баҕарабын. Бэйэм испэр баар олоҥхобун холумтаным иннигэр олордум даҕаны иэйэн-куойан, кэпсээн-ипсээн, ыллаан-туойан, таптал тыынынан тыынан таһаарыахпын олус баҕара саныыбын. Ону ситиспит киһи диибин, оннукка тиийиэм да буоллаҕа диэн баҕа санаалаахпын. Сайыына урут: “Айар-тутар чыпчаал – олоҥхо”, – диэбитин истэн баран: “Олоҥхо диэн театральнай шоу ини”, – диир этим испэр. Оттон билигин олоҥхоһут киһи диэн ып-ыраас курустаал иһит курдук, биир да кыырпах да саҕа хос санаата, өһө-сааһа суох сүдү айылгылаах киһи буоларын биллим. Оччоҕо эрэ кудул куйаартан олоҥхо эниэргийэтэ оройунан кутуллан түһэн, дьон-сэргэ кутун-сүрүн угуттуур кыахтанар эбит. Мин оннук таһымҥа тахсан, оннук ыраас, сырдык буолуохпун, ол турукка тиийиэхпин баҕарабын.

-Көннөрү ааһар күҥҥэ эйигин саамай туох үөрдэрий?

-Сайыына урут: “Киһи хас биирдии күнүн туохтан эрэ иҥнэн, кыыһыран-тымтан турбакка, уйулҕатын хамсаппакка, биир кэм уу нуһараҥ туруктаах олоруон сөп”, – диирэ. Ону мин: “Ама, хайдах оннук олоруохха сөбүй? Киһи буолан баран, хайдах ол-бу буолбат буолуохпунуй? Хайдах хаһан да санаам түспэт, хайаабат буолуой?” – дии саныырым ээ, диирим даҕаны. Ити санаам улаханнык уларыйыа суох курдук этэ. Олорон истэҕим аайы, дьэ,  Сайыына биэрбит таптала барытын ыраастаан, билиитэ-көрүүтэ эппэр-хааммар иҥэн, хатанан, үлэ бөҕөтүн оҥорон киирэн бардаҕа дии. Билигин санаатахпына, киһи оннук уу нуһараҥнык олоруон сөп эбит диибин. Хайдах да уустук тургутуулар кэллиннэр, киһи туох баары барытын хайдах баарынан ылынан, холкутук, уйулҕатын хамсаппакка олорор, айар-тутар улуу көҥүллээх эбит. Маннык өйдөбүллэргэ кэлбиппиттэн наһаа үөрэбин.

Кыһыны хаарынан, күһүнү силбигинэн билэн, Сахабыт сирин тымныытыттан саллыбакка, ону таптаан, көмөлөһөр күүһүн өйдөөн көрөн, онтон астыныыны ылан олоруохха. Биһиги наһаа кэрэ дойдулаахпыт, бу туманы, бу хаары көрөн олорон, улахан да улахан үөрүүнү ылабын уонна испэр, эйгэбэр, ийэ куппар хаар курдук олус нуһараҥ дьикти тэтим үөскүүр. Кыһын саха киһитин сүрэҕэр сылааһы бэлэхтиир, дууһата сылыйар.

Күн аайы билигин бу манна баарбынан дьоллонобун. Хас биирдии киһи айар-тутар айылгылаах, өрүү тугу эрэ оҥоро сылдьар. Саха киһитэ Ийэ Кутун тапталынан, үөрүүтүнэн бэйэтэ да билбэтинэн олус кэрэни, сырдыгы түстүүр айылгылаах. Киһи таптала диэн, күн сылааһын курдук, дьону-сэргэни угуттуур. Хас биирдии бэйэбит ийэ куппут тапталын Аал Луук Мас курдук үүннэрэн, олоҥхо бухатыырын курдук дойдубут дьоммут туһа диэн өйдөөн-санаан олоруохха. Саха киһитэ кэтэҕириин ороҥҥо кэтэх тардыстан сытан, аҥардас санаатынан аан дойдуну салайар кыахтаах. Оннук өркөн өйдөөх буоларбытын өйдөөн, туох да киирсиитэ, охсуһуута суох ийэ куппут таптала сыдьаайан тахсарын туһугар үүнэн сайдан олордорбут ханнык даа. Оннук буолуо да буоллаҕа.

Саха буолан төрөөбүппүнэн, мындыр өйгө иитиллибиппинэн, өбүгэбит ийэ кутун тапталын сылааһыгар бигэнэн улааппыппынан киэн туттабын, махтанабын…

Кэпсэттэ Вера Петрова.