Олоҥхо ыһыаҕын бастыҥ толорооччута — олоҥхоһут Суумнуур Ньукулай сиэнэ
Сусанна Васильевна Лазарева 1952 сыллахха игирэтин аҥаара убайынаан Афанасий Васильевичтыын Чурапчы улууһун Кытаанаҕар элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ, бэйэтэ кэпсииринэн, буор муосталаах балаҕаҥҥа төрөөбүттэр.
Төрөппүттэрэ — аҕалара биригэдьиир, ийэлэрэ ыанньыксыт буолан, күнү быһа холкуос үлэтигэр сылдьаллара. Оҕолор аҕаларынан эһэлэрин көрүүтүгэр-харайыытыгар хаалаллара. Кырдьаҕас эһэлэрэ сиэннэригэр остуоруйа кэпсээн, ыллаан-туойан иһитиннэрэрэ, улаата түспүттэрин кэннэ олоҥхолоон доллоһутара. Онон оҕо эрдэхтэриттэн олоҥхо эйгэтигэр үөскээн улааппыттара. Эһэлэрэ Николай Николаевич Захаров-Суумнуур Ньукулай олоҥхоһут, тойуксут этэ.
Билигин Сусанна Васильевна: «Оччолорго эһэбит ыһыахха олоҥхолууругар бэлэмнэнэн, биһиэхэ олоҥхолуурун билигин кэлэн, дьэ, өйдүүбүн. Билигин бэйэм кини курдук Олоҥхо ыһыаҕар бэлэмнэнэн олоҥхолоон, бэйэм дьоммун хал оҥоробун», — диэн күлэр. Эһэлэрэ ханнык эрэ хараҥа тастаах кинигэттэн олоҥхону ааҕара үһү. Арааһа, Ойуунускай киэнэ быһыылааҕа. Дириҥҥэ олорор аҕаларын балта кэпсээбитинэн, эһэлэрэ бэйэтэ олоҥхо айан илиитинэн суруйан хаалларбытын, суолталаан өйдөөбөккө уокка биэрбиттэр… .
Ийэлэрэ Анна Николаевна иистэнньэҥ бөҕө этэ. Иистэнэригэр аргыыйдык туойан ыллыыра үһү. Аҕата Николай Аввакумович Абрамов-Куһумачык Ньукулай куолаһын санатар кылыһахтаах куоластааҕа, ырыаһыт этэ. Куһумачык Ньукулай тойуксут бэрдэ эбит. Хомойуох иһин, икки эһэлэрин биир да фольклорист көрсөн устан, сурукка-бичиккэ түһэрбэтэх. Бэйэлэрин кэмнэригэр эргимтэлэригэр биллэр олоҥхоһут, тойуксут эбиттэр. Сусанна Васильевна кинилэри баттаҕа, истибитэ, кэтэх мэйиитигэр хатаабыта сырыттаҕа эбээт…
Сусанна Васильевна Дьокуускайга тутууга малярдыы сылдьан, дьонугар көмө буолан, дойдутугар тахсан, ийэлээх-аҕатын көрөн-харайан, хаһаайыстыбаны, сүөһүнү-аһы көрбүтэ. Оҕо уһуйааныгар ньээҥкэлээбитэ. Оҕолор кинини таптаан “Эбээ” диэн ыҥыраллара.
Олоҥхоҕо сынньалаҥҥа тахсан баран кэлбитэ. Биирдэ утуйа сытан сарсыардалыы түүлүгэр олоҥхо тыллара кутуллан кэлбиттэрэ. “Арааһа, эһэлэрим этиттэрдэхтэрэ буолуо”, —диир Сусанна Васильевна. “Итини суруйан ылбыт киһии” диэн санаан баран, сонно суруйан ылбакка, куоттаран кэбиспитэ. Ол курдук сырыттаҕына, «1990 с. түөлбэҥ туһугар тойукта туой» диэбиттэригэр, долгуйа-долгуйа аан бастаан туойбута. лүүр Афанасий Дорофеев төрүттээбит “Чэбдик” кулуубун чилиэнэ. Сусанна сарсыардата сэрээккэттэн саҕаланар, үрэххэ түөрт-биэс килэмиэтирдээх хаамыынан салҕанар.
Игнатьев Петр Иванович диэн айылҕалаах алгысчыт, тойуксут кулуупка Сусаннаны ыҥыран ылан: “Тойук эйиэхэ искэр баар, ону таһаарыаххын наада, оччоҕо ыалдьарыҥ да ааһыа этэ”, — диэн сүбэлээбитэ-амалаабыта. Сусанна Васильевна бастаан олоҥхону ааҕарга ылсан, Күннүк Уурастыырап “Тойон Дьаҕарыматын” ааҕан көрбүтэ да, олоҥхо кыайан киирбэтэҕэ. Ааҕан иһэн тохтообута. Ол иһин библиотекаттан хоһоон кинигэлэрин уларсан ааҕар идэлэммитэ. Кэргэнигэр Семен Семеновичка хоһооннорун дорҕоонноохтук ааҕан иһитиннэрэрэ. Дьэ, ол эрэ кэнниттэн “Тойон Дьаҕарыматыгар” эргиллибитэ.
Онтон П.А. Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотурун” аахпыта. Тыл сүөгэйэ-сүмэтэ олоҥхоҕо баарын сөҕө арыйбыта. Ойуунускай 100 сааһыгар нэһилиэктэн биир олоҥхону толорооччу баар буолуохтаах диэннэр, нэһилиэгин сирэйдээн, П.А. Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотуттан улууһугар толорбута. Өссө кулуупка буолбут испиэктээккэ Намыйа оруолун оонньообута… ынын дьыбар көтүүтэ күнүһүөрү хаамар. Дьэ ити хааман иһэн олоҥхотун тылын этэр, чочуйар. Өрөбүл ахсын ойбоҥҥо сөтүөлүүр, “моржалыыр”, эбэтэр тымныы ууну куттан чэбдигирэр.
Семен Семенович Лазарев кэргэнин Сусанна Васильевнаны өрүү өйдүүрэ, өйүүрэ. Оттон Сусанна Васильевна сэмэй киһи, дьон иннигэр тахсан, олоҥхону толоруон толло-салла, кыбыста саныыра. “Талааҥҥын таһаар, дьону көр, дьонтон үөрэн”, — диирэ кэргэнэ. Онтон Чурапчы культуратын фольклорга үлэһитэ Галина Гаврильевна Макарова Дьокуускайга Арчы дьиэтигэр ыытыллар “Уруйдан, улуу Олоҥхобут!” улахан дьон олоҥхону толорууларын түһүлгэтигэр кытыннара аҕалбыта. Бу түһүлгэҕэ Чурапчы улууһуттан оруосабай сахалыы былаачыйалаах, нарын-намчы бэйэлээх, көстөрүн курдук нарын-намчы куоластаах, үгэһи бэркэ тутуһан олоҥхону толорор саҥа далбар кэлбитин өйдүүбүт. Дьүүллүүр сүбэҕэ баар профессор В.В. Илларионов, музыковед А.П. Решетникова “кытаат, олоҥхоҕун сайыннаран ис” диэн алҕаабыттара. Онтон ыла Сусанна Васильевна туппут илиитин ыһыктыбакка, тэппит атаҕын кубулуппакка ылсардыы ылсан, олоҥхону күн бүгүҥҥэ диэри быстыспат аргыс оҥостон кэллэ. 2008 с. Тааттаҕа буолбут П.А. Ойуунускай үбүлүөйдээх ыһыаҕар кыттарга бэлэмнэнэн баран, үгэһинэн кэннинэн кэтэмэҕэйдээбитигэр, Семен Семенович “түөрт истиэнэҕэ иһитиннэрээри гынаҕын дуо, булгуччу кытын” диэн санаатын сытыылаан, кынаттаан, кыттан, үһүс лауреат аатын сүгэр үөрүүлэммитэ.
Эпосоведтар этэллэринэн, Сусанна Лазарева олоҥхону толорор истиилэ илин эҥэр олоҥхоһуттарын толорор истииллэрэ. Олоҥхону толорооччу сүнньүнэн икки олоҥхону ылсан дириҥэтэн иһэр – П.А. Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” уонна Н.М. Тарасов “Дуулаҕа Боотур” олоҥхолорун. Сылтан сыл аайы Сусанна Лазарева олоҥхото өссө тупсан, маастарыстыбата үрдээн испитэ. Ол курдук 2013, 2014 сылларга “Уруйдан, улуу Олоҥхобут!” улахан дьоҥҥо сылга биирдэ буолар күөн күрэскэ бочуоттаах номинациялары, Мэҥэ Хаҥаласка ыытыллыбыт олоҥхо өрөспүүбүлүкэтээҕи ыһыаҕар үһүс миэстэни ылбыта. “По зову Земли Олонхо” бастакы, үһүс норуоттар икки ардыларынааҕы эпоһы толорооччулар фестивалларыгар номинация ылан, харчынан бириэмийэни туппута. 2022с. “Эпосы мира на земле потомков Джангара” норуоттар икки ардыларынааҕы фестивальга кыттан, Россия норуоттарын эпическэй нэһилиэстибэлэрин харыстааһыҥҥа уонна тарҕатыыга кылаатын иһин Калмыкия өрөспүүбүлүкэтин культуратын министерствотын дипломунан наҕараадаламмыта. Сусанна Васильевна билигин биир сиппит-хоппут олоҥхону толорооччубут буолар.
Олоҥхотун сэһэнин тэтимэ, тыла-өһө чуолкайа, кылыһахтаах ырыата барыта — киһи эрэ истэ олоруох курдук. Сусанна Васильевна Лазарева быйыл Нерюнгрига ыытыллыбыт өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо ыһыаҕын олоҥхону толорууга кылаан кыайыылааҕа буолар үрдүк чиэскэ тигистэ
Эбэ быһыытынан сиэннэрин олоҥхоҕо, чабырҕахха, оһуохайга сыһыарда. Захаровтар аҕа ууһа дьиэ кэргэнинэн сылын аайы оһуохайга кытталлар, сиэннэрин кытта чабырҕахтаан чугдаараллар.
«Олоҥхо мин олохпор туһата элбэх. Сайыннаҕым дии. Өйүм-санаам байда, тылым чочулунна, куолаһым чөллөрүйдэ. Күөмэйим өрүү ыалдьара, сибээскэлэрим мөлтөхтөрө, ыллаама, улаханнык да саҥарыма, күөмэйэ суох хаалыаҥ дииллэрэ. Олоҥхо эйгэбин кэҥэттэ. Олохпор үтүө дьон арыаллаан, сүбэлээн үрдүк ситиһиигэ тиийдим диэн дьоммор-сэргэбэр махтанабын.
Олоҥхо миэхэ дьарык. Өрүү дьарыктана, толорор олоҥхону чочуйа сылдьар наада. Быыс буллум эрэ, тылбын, ырыабын-тойукпун хатылыы сылдьабын», —диир Сусанна Васильевна.
“Туохха барытыгар тохтообокко, бырахпакка дьарыктаннахха эрэ, үтүө түмүктэри ылыахха сөп диэн санаалаах кини”. Сусанна Васильевна дьарыга элбэх. Ойбоҥҥо сөтүөлүүр Афанасий Дорофеев төрүттээбит “Чэбдик” кулуубун чилиэнэ. Сусанна сарсыардата сэрээккэттэн саҕаланар, үрэххэ түөрт-биэс килэмиэтирдээх хаамыынан салҕанар.
Хаамар кэмэ-чааһа дьыл кэмиттэн тутулуктанар: сайын эрдэ, кыһынын дьыбар көтүүтэ күнүһүөрү хаамар. Дьэ ити хааман иһэн олоҥхотун тылын этэр, чочуйар. Өрөбүл ахсын ойбоҥҥо сөтүөлүүр, “моржалыыр”, эбэтэр тымныы ууну куттан чэбдигирэр.
Аны ийэтин батан иистэнэр. Бастакы былааччыйатын сэттис кылааска сылдьан тиктибитэ. Туох баар бэйэтэ кэтэр сахалыы таҥаһын бэйэтэ тиктэр. Өссө ону ааһан бары оҕолоругар, сиэннэригэр, дьонугар сахалыы таҥастарын сэргэ бэргэһэлэрин, этэрбэстэрин барытын тигэр. Кыбытык тигиигэ социальнай ситиминэн Дария Семеновна Козловаҕа үөрэммитэ.
Сусанна Васильевна уруһуй учуутала, норуот маастара Евдокия Тимофеевна Миронова салайааччылаах “Уран кулууп” иистэнньэҥнэр түмсүүтүн чилиэнэ. Манна кылтан, сиэлтэн, түүнү мыылаҕа суурайан (валяние) араас оҥоһуктары оҥороллор, сөрүө өрөллөр, уруһуйдууллар.
Дьэ, ити курдук, буор муосталаах балаҕаҥҥа төрөөбүт игирэлэртэн биирэ Афанасий Васильевич Захаров – аатырбыт тренер Д.П. Коркин үөрэнээччитэ, көҥүл тустууга спорт маастара, Сэбиэскэй Сойууска бэһис миэстэлээх тустуук, онтон Сусанна Васильевна Лазарева – өрөспүүбүлүкэ биир бастыҥ олоҥхону толорооччута. Оттон кинилэр эһэлэрин олоҥхотун истэн улааппыт дьон…
Валентина Бочонина