Александр Жирков олоҥхону үйэтитиигэ кылаата
Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Александр Жирков төһө да түбүктээх үлэ үөһүгэр сырыттар, саха тылынан айымньытын кылаан чыпчаалын, олоҥхону, үйэтитиигэ уонна сөргүтүүгэ утумнаахтык үлэлэһэр.
Билсиһиибит Бэйдиҥэттэн саҕаламмыта
Биир дойдулааҕа аатырбыт Д.М.Говоров-Олоҥхоһут Миитэрэй биир дойдулааҕа буолан, кини олоҥхоҕо кэрэхсэбилэ эдэр сааһыттан куоруллубута. Улуу олоҥхоһут 115 сыллаах үбүлүөйүн Бэйдиҥэҕэ нэһилиэк баһылыга Николай Дегтярев, билигин Идэлээх сойуустар өрөспүүбүлүкэтээҕи холбоһуктарын бэрэссэдээтэлэ уонна оччолорго үнүбүрсүөт преподавателэ Александр Жирков үрдүк таһымнаахтык тэрийбиттэрэ. Куораттан ыҥырыллан тахсыбыт фольклористарга, кыраайы үөрэтээччилэргэ уонна култуура үлэһиттэригэр анаан муҥхалаабыт этилэр.
Александр Жирков көҕүлээһининэн, олоҥхоһукка аналлаах тойон сэргэни туруорбуппут, олорбут өтөҕөр бара сылдьыбыппыт. Киэһэ Д.М.Говоровка аналлаах биэчэр тэриллибитэ, куораттан тахсыбыт «Тойук» ансаамбыл чилиэннэрэ олоҥхоттон быһа тардан толорбуттара, ыллаабыттара-туойбуттара. Педагогика билимин хандьыдаата Иосиф Портнягин, кыраайы үөрэтээччи Николай Пестряков олоҥхоһут уонна кини «Мүлдьү Бөҕө» олоҥхотун тустарынан хааһахтан хостоон эрэр курдук эппиттэрэ-тыыммыттара истэргэ үчүгэйэ бэрдэ. Мин Миитэрэй Говоров туһунан ааспыт өттүгэр чинчийээччилэр, учуонайдар тугу суруйан хаалларбыттарын, кини ханнык олоҥхолоро архыыпка сыталларын, үйэтитиигэ туох үлэ барыахтаахтарын туһунан тыл эппитим. Дьэ, ити кэмтэн ыла Александр Жирков биһикки олоҥхо үтүө үгэстэрин үйэтитиигэ, үөдүтүүгэ, сөргүтүүгэ, тарҕатыыга, сайыннарыыга бииргэ алтыһан үлэлээһиммит саҕаламмыта.
Уруулуу омуктарга
Александр Николаевич 1999 с. күһүн миигин Кыргыстааҥҥа «Аан дойду эпостара эйэ иһин» диэн билим кэмпириэнсийэтигэр кыттарбар ыҥырбыта. Улахан таһымнаах кэмпириэнсийэ этэ. Александр Жирков олоҥхо туһунан дакылаатын бэркэ сэргээбиттэрэ, астыммыттара.
Кэмпириэнсийэни тэрийбит кыргыыс народнай суруйааччыта Бексултан Жакиев аан дойду эпостарын ассоциациятын тэрийэр туһунан боппуруоһу туруорбута, устаабы кытта билсиһиннэрбитэ. Онуоха Александр Жирков боппуруоһу иҥэн-тоҥон ыйыталаһан, устаапка көннөрүүлэри киллэртээн, кэмпириэнсийэ кыттыылаахтарыгар аптарытыата үрдүү түспүтэ. Ассоциация тэрийэр уорганыгар Бексултан Жакиев бэрэсидьиэнинэн, Александр Жирков уонна Германияттан сылдьар эпосовед Карл Райхл вице-бэрэсидьиэннэринэн талыллыбыттара. Ассоциация таһаарыылаахтык үлэлээбитин түмүгэр, кыргыыстар «Манастара» ЮНЕСКО быһаарыытынан икки төгүл киһи аймах материальнайа суох нэһилиэстибэтин кылаан чыпчаала буолбута. Бексултан Жакиев Кыргыстаан Дьоруойун аатын ылбыта. Александр Николаевич кинини кытары үлэлээн, «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону кыргыыстыы, «Манаһы» сахалыы тылбаастааһыны тэрийбиттэрэ.
Бексутан Жакиев «Манаһы» билиҥҥи ааҕааччыларга анаан кылгатан нууччалыы тылбаастаабытыттан тыл учуонайа Тамара Петрова уонна учуутал, кыраайы үөрэтээччи Трофим Кириллин сахалыы тылбаастаабыттара. Национальнай кэмитиэт мунньаҕар дьүүллэһэн баран, Александр Николаевич устудьуоннарга көмө босуобуйа буоллун диэн, иккиэннэрин таһаарарга эппитэ. Эрэдээктэринэн анаммыт Афанасий Гуринов-Арчылан Тамара Петрова тылбааһын эрэдээксийэлээн иһэн, көннөрүүтэ уонна быһаарыыта (комментарийа) элбэҕэ бэрт буолсу диэн, хос тылбаасчыт буолабын диэбитигэр, Александр Николаевич тэрийэн таһаарааччы быһыытынан сөбүлэспитэ. Мин Трофим Кириллин тылбааһын бэрт суһаллык эрэдээксийэлээн, быһаарыытын оҥорон биэрбитим. Ол да үрдүнэн, Александр Николаевич кылаабынай эрэдээктэр быһыытынан, үгүс көннөрүүлэри киллэртээбит этэ.
Александр Николаевич икки уруулуу омуктар эпическэй айымньыларын хардарыта тылбаастааһын норуоттар бодоруһууларын үтүө холобура буоларын мэлдьи бэлиэтиир. Дьэ ол иһин «Аан дойду норуоттарын эпическэй айымньылара» сиэрийэнэн таһаарарга саҥа бырайыагы былааннаабыта. Бу бырайыак чэрчитинэн, 2014 сылтан саҕалаан, башкиирдар «Ураал Баатыр», алтаайдар «Маадай Хара», тывалар «Хунан Хара», казаахтар «Хабыланды Баатыр» эпостара сахалыы, оттон биһиги «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхобут кинилэр тылларыгар тылбаастанан сорохторо тахсыбыттара, тахсарга бэлэмнэнэллэр.
«Саха боотурдара» сиэрийэнэн
Гуманитарнай чинчийии үнүстүүтүн иһинэн Олоҥхо өрөспүүбүлүкэтээҕи ассоциацията тэриллибитигэр, Александр Жирков Ил Түмэн билимҥэ уонна үөрэхтээһиҥҥэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин быһыытынан, быһаччы кыттыһан үлэлээбитэ. Бэрэсидьиэн Михаил Николаевы, Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлэ Василий Власовы кытары кэпсэтэн, олоҥхолору бэчээттээн таһаарыыга анаан, биир мөлүйүөн солкуобайы тыырдарбыта. Ол түмүгэр, үнүстүүт фольклористара «Саха боотурдара» сиэрийэни таһаарарга үлэлээбиттэрэ.
Мин төһө да үнүбүрсүөккэ үлэлии сырыттарбын, Светлана Мухоплеваны, Лена Семенованы кытары бу сиэрийэ кэнсиэпсийэтин оҥорсон турабын. Олоҥхо киэҥник тарҕаммыт улуустарыттан биирдии чулуу олоҥхону талан, барыта 21 туому таһаарарга былааннаабыппыт. Олоҥхо сиэрийэтин элбэх туомунан таһаарыы саха фольклористарын Георгий Устинович Эргис, Николай Васильевич Емельянов өр сыллаах баҕа санаалара этэ. Хас да төгүл туруорса сылдьыбыттара, үп-харчы тиийбэтинэн кыаллыбатаҕа. Олоҥхону бэчээттээн таһаарыы сыҕарыйыах курдук буолбутугар, аксакалбыт Николай Васильевич ис сүрэҕиттэн үөрбүтэ уонна Александр Николаевичка махталын тиэрдибитэ.
«Саха боотурдара» сиэрийэ бастакы туомун, Александр Жирков этии киллэриитинэн, Уус Алдан олоҥхоһута Роман Петрович Алексеев үс үйэлээх «Алаатыыр Ала Туйгун» олоҥхотун үс кинигэнэн бэлэмнээн таһаарбыппыт. Александр Николаевич биир дойдулааҕын олоҥхото күн сирин көрөрүгэр ураты кыһамньытын уурбута. Олоҥхоһут сиэнэ Любовь Шелковникованы кытары билсэр буолан, компьютерга бэчээттэппит этэ. Мин кыыһым Туйаара Илларионованы ытары тиэкис быһаарыытын оҥорбуппут. Киирии ыстатыйаны сүнньүнэн мин суруйбутум да, Александр Николаевич уу тэстибэтин курдук эрэдээксийэлээбитэ. Онон кыттыгас ыстатыйабыт курдук буолан тахсыбыта, кинигэҕэ оннук киллэрбитим.
Ойуутугар норуодунай худуоһунньук Тимофей Степанов огдооботун Нина Санникованы кытары кэпсэтэн, Тимофей Андреевич олоҥхоҕо аналлаах сиэрийэтиттэн хартыыналары киллэрбиппит. Ол түмүгэр, «Алаатыыр Ала Туйгун» олоҥхо бэрт тупсаҕайдык оҥоһуллан, «Бичик» кинигэ кыһатыгар күн сирин көрбүтэ.
Кэнники туомнар тахсыыларыгар Александр Николаевич кэллиэгийэ сүрүн эрэдээктэрин быһыытынан кылаата улахан. Бырабыыталыстыба көрбүт харчыта баара-суоҕа түөрт туомҥа тиийбитэ быһыылааҕа. Бу кэмҥэ олоҥхо киһи аймах материальнайа суох нэһилиэстибэтин кылаан чыпчаалынан биллэриллибитигэр, Олоҥхо уон сыллаах бырагырааматын чэрчитинэн, «Саха боотурдара» сиэрийэ үбүлэниэх курдук буолан испитэ. Ол эрээри, араас биричиинэнэн үбүлээһин уустугурбутугар, мин боппуруоһу «Олоҥхо уон сыллаах бырагырааматын бэлэмнээһин уонна олоххо киллэрии» национальнай кэмитиэт бэрэссэдээтэлигэр Александр Жирковка туруорбутум. Кини сонно тута боппуруоһу «Бичик» кинигэ кыһатын кытта бэлэмнээн киллэрэрбэр эппитэ. Биһиги фольклор сиэктэригэр саҥаттан былаан оҥостон, эрэдээксийэ кэллиэгийэтин уларытан, сиэрийэ эппиэттиир сэкирэтээрин талан, национальнай кэмитиэт мунньаҕар ана боппуруоһу бэлэмнээн киллэрбиппит. Александр Николаевич «Кэлэр көлүөнэлэр пуондаларын» кытары кэпсэтэн, үбүлээһини быһаарбыта. Инньэ гынан, үлэ салгыы ыытыллыбыта. Билим акадьыамыйатын Сибиирдээҕи салаатын Саха Сиринээҕи Билим киинин сыллааҕы отчуотугар эпос нэһилиэстибэтин киэҥ эйгэҕэ тиэрдии үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта.
ЮНЕСКО таһымыгар таһаарыы
Саха олоҥхотун ЮНЕСКО киһи аймах тылынан уус-уран айымньытын кылаан чыпчаалынан билиниитэ биир-икки киһи кыайыыта, кылгас кэмнээх үлэ түмүгэ буолбатах.
Бу ситиһии саха омук былыр-былыргыттан иитийэхтээн илдьэ кэлбит баайын, өссө П.А. Ойуунускайдаах саҕаттан түмэн, мунньан хаалларбыт улуу айымньыларыгар олоҕуран, хас эмэ уонунан киһи, бүтүн билим, айар кэлэктииптэр бииргэ үлэлэрин түмүгэр ситиһиллибитэ. Итиниэхэ 1999 сыллаахха бастакы Бэрэсидьиэн Михаил Николаев көҕүлээһининэн тэриллибит уонна кини салалтатынан олоҥхону үйэтитиигэ үлэтин саҕалаабыт Олоҥхо ассоциацията олугу уурбута бэлиэтэниэх тустаах.
Ол курдук, Бэрэсидьиэн этиитинэн, 2000 сыл күһүнүгэр Дьокуускайга Гуманитарнай чинчийии үнүстүүтэ уонна Олоҥхо ассоциацията кыттыһан «Олонхо в контексте эпического наследия народов мира» диэн норуоттар икки ардыларынааҕы билим кэмпириэнсийэтэ тэриллибитэ. Михаил Ефимович ыҥырыытынан ЮНЕСКО Генеральнай Сэкирэтээрэ Коитиро Мацуура анал сүбэһитэ, ЮНЕСКО аан дойду норуоттарын эпостарын харыстааһыҥҥа отделын дириэктэрэ Норико Айкава анаан-минээн кэлэн кыттыбыта. Оччолорго аан дойду норуоттарын тылынан уус-уран айымньыларын ЮНЕСКО хамыыһыйатыгар хомуйуу саҥа саҕаламмыт кэмэ этэ.
Бу кэмпириэнсийэҕэ бэлэмнэнии быһыытынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын дьаһалынан, Олоҥхо ассоциациятын билимҥэ киинин салайааччыта, Ил Түмэн сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков салайааччылаах «Олоҥхону харыстааһын, үөрэтии уонна тарҕатыы» диэн өр сыллаах бырагырааманы бэлэмниир хамыыһыйа тэриллибитэ. Хамыыһыйа бырагырааманы оҥорбута, Александр Жирков ону Президент Михаил Николаевка уонна ити дьыл балаҕан ыйыгар буолбут норуоттар икки ардыларынааҕы кэмпириэнсийэҕэ дакылаат ааҕан туран, ЮНЕСКО бэрэстэбиитэлигэр Норико Айкаваҕа туттарбыта. Ити докумуон саха олоҥхотун харыстааһын туһунан ЮНЕСКО-ҕа официальнайдык киирбит бастакы докумуон буолар. Кэмпириэнсийэ резолюциятыгар ЮНЕСКО-ҕа киһи аймах тылынан уус-уран айымньытын кылаан чыпчаалын быһыытынан көрүүгэ саха олоҥхотун киллэрэр туһунан уураах ылыллыбыта. Олоҥхону ЮНЕСКО таһымыгар таһаарыы үлэтэ дьэ, итинник саҕаламмыта.
Салгыы Бэрэсидьиэн Вячеслав Штыров дьаһалынан бу үлэҕэ эппиэттээҕинэн оччолорго вице-бэрэсэдьиэн Александр Акимов буолбута. Олоҥхо ассоциацията уонна билим, айар бөлөхтөр үлэлэрин Олоҥхо ассоциациятын чилиэнэ, тыл билимин хандьыдаата Агафья Захарова салайааччылаах Гуманитарнай чинчийии үнүстүүтүн иһинэн тэриллибит анал бөлөх түмпүтэ, иилээбитэ-саҕалаабыта. Манна хас эмэ уонунан ахсааннаах ГЧҮ, СГУ (ХИФУ) учуонайдара, фольклористар, тыл, култуура, муусука, ускуустуба үөрэхтээхтэрэ, картографтарга, хаартыскаҕа түһэрээччилэргэ тиийэ, бары бииргэ үлэлэспиппит. Мин эмиэ олоҥхо, олоҥхону хомуйуу, үөрэтии туһунан улахан киирии ыстатыйаны суруйбутум.
Саха олоҥхотун киһи аймах тылынан уус-уран айымньытын кылаан чыпчаалынан билинэр дьаһал 2005 сыллаахха, сэтинньи 25 күнүгэр Париж куоракка ЮНЕСКО ассамблеятыгар ылыллыбыта. Түмүк тахсыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтиттэн Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Евгения Михайлова салайааччылаах уонча киһилээх дэлэгээссийэ тиийэн, тиһэҕэр диэри үлэлээбитэ. Ол дьон ортотугар Александр Жирков эмиэ барсан үлэлэспитэ.
Олоҥхо шедевр буолаатын кытта, Саха сиригэр ЮНЕСКО ирдэбиллэрин толорор үлэ күөстүү оргуйбута. Дьон-сэргэ көтөҕүллүүтэ сүрдээх этэ. Ил Түмэн, Бырабыыталыстыба, Олоҥхо ассоциацията бииргэ үлэлээбиттэрэ. Александр Жирков салайар кэмитиэтэ олоҥхону харыстыыр туһунан сокуон уонна тустаах бырагыраама барылларын Ил Түмэҥҥэ киллэрэн бигэргэттэрбитэ. Бэрэсидьиэн Вячеслав Штыров дьаһалынан, Александр Акимов салайааччылаах Олоҥхо 10 сылын тэрийэр өрөспүүбүлүкэтээҕи хамыыһыйа тэриллибитэ, сыллата Олоҥхо ыһыахтарын ыһар туһунан дьаһал тахсыбыта. Ити үлэлэргэ барытыгар хара маҥнайгыттан тэрийээччи, салайааччы быһыытынан күн бүгүнүгэр диэри Александр Николаевич илиитин араарбакка үлэлии сылдьар.
Улуу олоҥхону чөлүгэр түһэрии. Эллэй уонна нарком Бояров
Саха олоҥхотуттан биир бөдөҥнөрө уонна дьиҥнээх, ийэ олоҥхонон билиниллибиттэрэ олоҥхоһут Миитэрэй Говоров «Мүлдьү Бөҕө» диэн олоҥхото буолар. Бу 20 тыһыынча кэриҥэ строкалаах олоҥхо ааҕааччыга тиийбит дьылҕата эмиэ ураты.
Ааспыт үйэ отутус сылларыгар Платон Ойуунускай көҕүлээһининэн, Саха Сиригэр олоҥхону, тылынан уус-уран айымньыны хомуйуу саҕаламмыта. Бу үлэҕэ саха үөрэхтээхтэрэ, дуоһунастарыттан эҥин тутулуга суох, бары көхтөөхтүк кыттыбыттара. Олортон биирдэстэрэ Тааттаттан төрүттээх, хас да сыл үөрэх наркуомунан үлэлээбит Алексей Бояров буолар. Кини олоҥхону үчүгэйдик билэр, бэйэтэ үчүгэй суруксут, тылбаасчыт киһи этэ. Аатырбыт олоҥхоһут Миитэрэй Говоровы 1934-1935 сс. куоракка ыҥыран, бэйэтин дьиэтигэр олордон, «Мүлдьү Бөҕө» олоҥхотун суруйан ылбыта, бэчээккэ бэлэмнээбитэ.
Хомойуох иһин, Алексей Федотович сотору репрессияҕа түбэспитэ, 1943 с. хаайыыга өлбүтэ. Кини бэлэмнээбит тиэкиһэ Ойуунускай дьаһалынан, 1938 с. уруккулуу латыын алпабыытынан бэчээттэнэн, кинигэ буолан тахсыбыта. Кинигэни биллиилээх поэт Серафим Кулачиков-Эллэй эрэдээксийэлээбитэ. Алексей Бояров «норуот өстөөҕө» аатыран, аата кинигэҕэ киирбэтэҕэ. Эбиитин, Бояров бэлэмнээбит тиэкиһигэр Эллэй аһара элбэх уларытыыны-тэлэритиини киллэрбитэ. Эпосовед-учуонай Георгий Эргис Эллэй көннөрүүлэрэ олоҥхо ис хоһоонун улаханнык мөлтөппүттэр, «изуродовали» диэн суруйбута. Аны, айымньы ис хоһооно норуоту утары диэн сылтаҕыран, 1961 с. кинигэни адьас да бобон, бибилэтиэкэлэртэн суйдаан, үксүн уоттаан кэбиспиттэрэ, ахсааннаах кинигэ ордубута. Ол содулугар «Мүлдьү Бөҕөнү» анаан үөрэппит, аан дойду эпостара таһымнаах айымньы быһыытынан үрдүк сыанабылы биэрбит биллиилээх фольклорист Иннокентий Пухов эмиэ эккирэтиигэ түбэспитэ.
Дьэ бу 50-ча сыл устата норуоттан тэйитиллибит олоҥхону Александр Жирков хаттаан сөргүтэн, улуу олоҥхоһут Дмитрий Говоров, ону сэргэ наркуом Алексей Бояров, учуонай Иннокентий Пухов олоҥхону, үйэтитиигэ үлэлэрин чөлүгэр түһэрбитэ. Норуот итэҕэллээҕин, өрөспүүбүлүкэ парламенын салайааччытын быһыытынан бүппэт түбүктээх үлэтиттэн быыс булан, архыыптан А.Ф.Бояров «Мүлдьү Бөҕө» олоҥхону илиитинэн суруйбут рукопиһын булан, ону Эллэй таһаарбыт тиэкиһин кытары тэҥнээн, үс тыһыынчаттан тахса (!) уларытыыны булан көннөрбүтэ, олоҥхо дьиҥнээх тиэкиһин чөлүгэр түһэрбитэ. Салгыы, кинигэ урукку латыын алпабыытынан суруллубутун аныгы сахалыыга көһөрбүтэ, олоҥхоҕо нууччаттан киирэн туттуллубут тыһыынчаттан тахса тылы булан, туспа бэлиэтээн, кэмэнтээрий оҥорбута. Түмүгэр, кинигэҕэ олоҥхо туһунан, биир дойдулааҕа олоҥхоһут Д. Говоров уонна А.Бояров тустарынан улахан киирии ыстатыйаны суруйан, илиҥҥи тыллары чинчийэр учуонай Егор Сидоров нуучча тылыгар тылбаастаабытын эбэн, 2010 сыллаахха «Мүлдьү Бөҕө» олоҥхону барыта 800-чэкэ сирэйдээх, биир тыһыынча ахсааннаах сахалыы-нууччалыы икки кинигэнэн бэчээттэтэн таһаарбыта!
Аны, бу кинигэ саҥалыы тахса илигинэ Дмитрий Говоров олоҕун сыллара чопчу биллибэт этилэр. Дмитрий Пухов, учуонайдар, мин даҕаны тус-туһунан көрүүлээх этибит. Ону эмиэ Александр Жирков биллиилээх биир дойдулааҕа өлбүт күнүн-дьылын архыыптан булан чопчулаан, билигин улуу олоҥхоһут олоҕун сыллара чуолкайданнылар диэххэ сөп.
Саха норуотун биир бастыҥ олоҥхотун чөлүгэр түһэриигэ Александр Николаевич үлэтин акадьыамык Петр Слепцов сөҕөн, хайҕаан: «Бүтүн билим тэрилтэтин отделын үлэтэ!» – диэн сыаналаабыта.
Олоҥхо ыһыаҕын олохсутуу
ЮНЕСКО ирдэбилинэн, саха олоҥхотун харыстааһыҥҥа анаммыт тэрээһиннэртэн ордук далааһыннаахтара, дьон-сэргэ биһирэбилин ылбыттара Олоҥхо ыһыаҕа буолар.
Бастакы Олоҥхо ыһыаҕа Сунтаарга ыытыллыбыта. Олоҥхо дьиэтэ тутуллубута, онно улуустартан кэлбит олоҥхоһуттар, тойуксуттар күрэстэрэ тэриллибитэ. Ол гынан баран, ыһыах Саха Сирин норуоттарын спартакиадатын кытары холбуу ыытыллан, спартакиада тэрээһинэ баһыйбыта. Эһиилигэр Олоҥхо ыһыаҕа Тааттаҕа ыытыллыахтааҕа да, халаан буолан, нөҥүө сылга көһөрүллүбүтэ. Мандар Уус салалтатынан Аал Луук мас оҥоһуллубута. Ыһыах аһыллыытыгар Петр Решетников олоҥхотуттан дьүһүйүү туруоруллубута. Онтон атын олоҥхоҕо сыһыаннаах тэрээһин буолбатаҕа, маҥнайгы күҥҥэ оһуокай түһүлгэтэ да тэриллибэтэҕэ. Ити икки ыһыах бастакы холонуулар буолан, атын ыһыахтартан уратыта суох, «олоҥхоҕо анаммыт ыһыахтар» дэтэр курдук тэриллибиттэрэ. Үһүс Олоҥхо ыһыаҕа Александр Жирков туруорсуутунан, Уус Алдаҥҥа ыһыллар буолбута.
Олоҥхо ыһыаҕа туспа ис хоһоонноох буолуохтаах диэн санаа-оноо оҥосто сырыттахпына, Александр Николаевич Бороҕоҥҥо Олоҥхо ыһыаҕар аналлаах билим-быраактыка сэминээрин тэрийэр туһунан вице-бэрэсидьиэн Евгения Михайлова дьаһалын таһааттарбыта. Сэминээр 2008 с. балаҕан ыйын 17 к. Александр Жирков төрөөбүт түөлбэтигэр, Бэйдиҥэҕэ ыытыллыбыта. Учуонайдар, култуура үлэһиттэрэ кыттыбыттара. Элбэх санаа этиллибитэ. Мин «Олоҥхо уонна ыһыах» диэн дакылааппар хайа да олоҥхо ыһыаҕынан, ыһыах оһуокайынан доҕуһуолланарын Былатыан Ойуунускай уонна Миитэрэй Говоров олоҥхолорунан холобурдаан, «Олоҥхо ыһыаҕа» диэн өйдөбүл киирэрэ наадатын быһаарбытым, ыһыахха Уус Алдан олоҥхото уонна олоҥхоһуттара өрө тутуллуохтаахтарын туһунан эппитим. Дакылаат хайысхатынан, Юрий Васильев-Дьаргыстай, Айталина Кузьмина, Анна Данилова, Надежда Дьяконова, Зоя Мигалкина уо.д.а. санааларын эппиттэрэ, ситэрэн биэрбиттэрэ. Түмүккэ Александр Жирков Олоҥхо ыһыаҕа саҕаланыаҕыттан түмүктэниэр диэри хайдах ыытыллыахтааҕын, ханнык сиэр-туом тутуһуллуохтааҕын, туох тутуу баар буолуохтааҕын, туох күөн-күрэс тэриллиэхтээҕин, үп-харчы хантан көрүллүөхтээҕэр тиийэ Бырабыытылыстыбанан бигэргэтиллибит ирдэбил баар буолуохтааҕын туһунан эппитэ уонна «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Олоҥхо ыһыаҕын тэрийии регламенын» бэлэмнээн Бырабыытылыстыбаҕа киллэрэн, 2009 с. бигэргэттэрбитэ.
Бу регламент Олоҥхо ыһыахтарын улуустарга эрдэттэн былааннаан ыытарга улахан олугу охсубута, салалтаҕа күүстээх ирдэбили туруорбута. Уус Алдаҥҥа Олоҥхо ыһыаҕа регламент быһыытынан ыытыллыбыта. Олоҥхо дьиэтэ тутуллубута, олоҥхоҕо хоһуйуллар дуур булгунньахха Аал Луук мас туруоруллубута, тоҕус курдуулаах моҕол ураһа ыраахтан ыалдьыттары угуйа-ыҥыра турар курдуга, Тойон Мүрү тумустаан киирэр тумулугар ыһыах түһүлгэтэ тардыллыбыта. П.А.Ойуунускай 1937 с. кэлэн ыһыахтаабыт Нэлээйи чараҥар оһуокай түһүлгэтэ тэриллибитэ. Кулантай аатынан литературнай түмэлгэ Уус Алдан олоҥхоһуттарын галереята арыллыбыта, олоҥхоһуттар көмүлүөк иннигэр оллоонноон олорон дуоһуйуохтарыгар диэри олоҥхолообуттара. Атын да араас тэрээһиннэр икки күн устата тиһигин быспакка ыытыллыбыттара. Ыһыаҕы Александр Николаевич тэрийэр хамыыһыйа, национальнай кэмитиэт бэрэссэдээтэлин быһыытынан быһаччы салайан тэрийсибитэ.
Уус Алдан кэнниттэн Александр Жирков этиитинэн, Олоҥхо ыһыаҕын улуустарынан тэрийэн ыытыы бэрээдэгэ олохтоммута. Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах уонна бүддьүөттэн өйөбүллээх буолан, Олоҥхо ыһыаҕын тэрийиэн баҕалаах улуус элбээбитэ. Национальнай кэмитиэккэ сүбэлэһэн, кэлэр ыһыахтары Горнайга, Мирнэйгэ, Ньурбаҕа, Мэҥэ Хаҥаласка, Хаҥаласка, Чурапчыга тэрийэргэ быһаарбыппыт. Горнайга Олоҥхо ыһыаҕын билим-быраактыка сэминээрин, тэрийэр кэмитиэт мунньахтарын Александр Николаевич бэйэтэ иилээн-саҕалаан ыыппыта. Олоҥхо түһүлгэтин, стадиону тутуу бытаараары гыммытыгар, бэйэтинэн тахсан салайсыбыта. Кылгас кэм иһигэр бэртээхэй ыһыахтыыр түһүлгэ, ипподром, Олоҥхо дьиэтэ, хартыына галереята тутуллубуттара. Онуоха улуус баһылыга Петр Алексеев: «Норуот күүһэ – көмүөл күүһэ!» – диэн саҥа аллайбыта ыһыахтан ыһыахха уос номоҕо буолбута. Ыһыах түмүгүн таһаарар тэрээһиҥҥэ Александр Жирков Хотугулуу-илиҥҥи федеральнай университет ректорынан саҥа анаммыт Евгения Михайловаҕа олоҥхо уонна оһуохай куонкуруһугар бастаабыт үстүү оҕону кыһыҥҥы уһун өрөбүлгэ Францияҕа дьаарбатар путевканан көмөлөһөргө эппитэ. Мин ону өйөөн, олоҥхону оҕолорго уонна устудьуоннарга кэрэхсэбили үөскэтиигэ тирэх буолуо диэн тыл эппитим. Евгения Исаевна этиибитин ылыммыта, онон, оҕолор олоҥхону кэрэхсээһиннэригэр саҥа олук охсуллубута.
Мирнэй ыһыаҕар Александр Николаевич олоҥхоһуттарга Ил Түмэн аатыттан прием тэрийбитэ. Күөх Ньурба оһуокайын күрэҕэр Бүлүү кырдьаҕас этээччитэ, Семен Иванов бастаабытыттан уонна бирииһигэр «Уаз-Хантер» массыына күлүүһүн туппутугар чахчы астыммыта уонна миэхэ, жюри бэрэссэдээтэлигэр, сөпкө сыаналаабыккын диэн махтаммыта. Онон, Бэйдиҥэҕэ буолбут сэминээртэн ыла Олоҥхо ыһыаҕа олохтоох оннун булбута. Александр Николаевич Олоҥхо ыһыаҕа диэн олоҥхоҕо ананар ыһыах буолбатах, төттөрүтүн, былыргы өбүгэлэрбит ыһыаҕы хайдах ыһалларын олоҥхоттон, фольклортан үөрэтэн, ону батыһан, дьиҥ сахалыы ыһыаҕы тэрийиэхтээхпит, олоҥхоҕо кэпсэнэрин курдук диэн ирдэбили туруорбута. Онон, Олоҥхо ыһыаҕа олоҥхоҕо ананар эрэ буолбакка, олоҥхоҕо хайдах ойууланарынан, кэпсэнэринэн тэриллэр ыһыах быһыытынан олоҕун булбута. Олоҥхо ыһыаҕын Александр Жирков этиитин курдук тэрийии сөптөөҕүн, табатын олох көрдөрдө. Уус Алдаҥҥа 2009 с. дьиҥнээх Олоҥхо ыһыаҕа маннык буолуохтаах диэн бастакы холонуу буолбута. Дьон-сэргэ ылыммыта, сөбүлээбитэ. Онтон ыла Олоҥхо ыһыаҕын сүрүн ирдэбилэ (кэнсиэпсийэтэ) уларыйбакка тутуһуллан кэллэ.
Тимир уустарыгар болҕомто
Олоҥхо ыһыаҕа саха дьонугар, сахалыы сиэргэ-туомҥа, аһыгар-үөлүгэр, таҥаһыгар-сабыгар, тутта-хапта сылдьарыгар, тылыгар-өһүгэр тиийэ үтүө сабыдыаллаах буолла. Дьон-сэргэ хардарыта көҕүтүһэн, саха таҥаһыгар-сабыгар, аһыгар-үөлүгэр, дьарыгар, тылыгар-өһүгэр, сиэргэ-туомҥа тиийэ болҕомтото улаатта. Атын омуктар саха ыһыаҕын сэргииллэрэ, сэҥээрэллэрэ, маннык үрдүк сиэрдээх-туомнаах саха норуотун ытыгылыыллара сылтан сыл күүһүрэн иһэр.
Уус Алдаҥҥа Олоҥхо ыһыаҕын тэрээһин биир мунньаҕар Александр Николаевич ыһыахха тимир уустарын кытыннарарга этии киллэрбитэ. Улахан мөккүөр буолбута. Үгүстэр сөбүлээбэтэхтэрэ. Александр Жирков: «Ыһыахха үгүс киһи мустуоҕа, ол дьон тимири уһаарыыны көрүөх, сэргиэх тустаахтар, оччоҕо бу саха төрүт дьарыга сайдыа, тарҕаныа этэ», – диэбитэ. Кырдьык, саха тимирдээх буолан бу тыйыс усулуобуйаҕа тыыннаах хаалбыта. Ол гынан баран, Александр Жирков этэринэн, XVII үйэттэн саҕалаан, хаһаахтар кэлиэхтэриттэн, тимири уһаарыы биллэ мөлтөөбүтэ. Тимир куйах, үҥүү-батас, ох саа, оноҕос тимир төбөтүгэр тиийэ кыргыс сэбин курдук көрүллэн, бобуллар буолбута. Сэбиэскэй да кэмҥэ, хата, тимир тиэхиньикэ сапчааһын оҥорор кыһалҕа баар буолан, саха уустара адьас симэлийэн хаалбатахтара.
Дьэ бу, саханы саха гыммыт, үрүҥ тыынын өллөйдөөбүт төрүт дьарыкпытын сөргүтэр, сайыннарар кэскиллээх санааны Александр Жирков утарсыы үрдүнэн, тус бэйэтэ дьулуһан толотторбута. Бэрэсидьиэн Вячеслав Штыров уонча мүнүүтэ көрөн ааһыым диэн бөртөлүөтэ собуоттанан турдаҕына уустарга кэлэн баран, чаастан ордук буолбута. Билигин Олоҥхо ыһыаҕа эрэ буолбакка, улахан ыһыахтар бары даҕаны тимир уустара суох ыһыллыбат буоллулар.
Ох саа төрүт дьарыкпыт
Аны, эмиэ Олоҥхо ыһыаҕар Александр Николаевич туруорсуутунан ат үрдүттэн оҕунан ытыы киирдэ. Эмиэ үөһэттэн-аллараттан улахан утарсыы үрдүнэн. Александр Николаевич этэрэ биир: «Ох саа – саха төрүт дьарыга. Ох саанан ытыы – Олимпийскай күрэс көрүҥэ. Сахаттан кэлэр олимпиада чөмпүйүөнэ оҕунан ытыыга буолар кыахтаах. Ол инниттэн саха оҕото, ыччата оҕунан ытыы бары көрүҥүн дэгиттэр баһылыахтаах. Бу биһиги өбүгэлэрбит умнубут күрэстэрин сөргүтэргэ ыһыах курдук үгүс киһилээх тэрээһин көмө, тирэх буолуохтаах».
Кини туруорсан, ат үрдүттэн оҕунан ытыы хайыы-үйэҕэ «Манчаары оонньууларын» бырагыраамматыгар киирдэ. Эрэнэбин, Александр Николаевич этиитин толорор идэлээх. Олоҥхо ыһыаҕа ити курдук, сүрүн каноннартан тэйбэккэ, өбүгэлэрбит төрүт дьарыктарын сөргүтэн, байытан иһэр.
Олоҥхону атын омукка таһаарыы
Александр Жирков олоҥхону харыстааһын, үөрэтии, тарҕатыы биир сүрүн соругунан атын омуктарга билиһиннэриини ааҕар.
Саха олоҥхото төһө даҕаны ЮНЕСКО таһымыгар билинилиннэр, салгыы харыстанара, үөрэтиллэрэ, тарҕанара ыараан иһэр. Онуоха, соһуйуох да, хомойуох да иһин, сүрүн моһолунан Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу норуоттар проблемаларын үнүстүүтүн билиҥҥи салалтатын өттүттэн мэһэйдэһии буолла. Бу үнүстүүтү 1935 с. улуу Ойуунускай саха уонна хотугу омуктар устуоруйаларын, тылларын, эпостарын чинчийэргэ-үөрэтэргэ, тарҕатарга анаан тэрийбитэ. Уонунан сыллар усталарыгар хас да көлүөнэ учуонайдар сүүһүнэн олоҥхону, фольклору, устуоруйаҕа, култуураҕа сыһыаннаах баай матырыйаалы хомуйан, үнүстүүт архыыбыгар туттарбыттара. 2008 с. үнүстүүтү Саха Өрөспүүбүлүкэтин бас билиититтэн арааран, Арассыыйа Билимин акадьыамыйатыгар биэрбиттэрэ. Утарсыы баарын үрдүнэн. Үнүстүүтү кытары федеральнай бас билиигэ архыып эмиэ барбыта. Онон, билигин үнүстүүт архыыбыгар баар олоҥхолору үнүстүүт салайааччылара талбыттарынан дьаһайаллар, атын тэрилтэлэр, ол иһигэр, ХИФУ, улуустар көрдөһүүлэрин харчыга эрэ толороллор.
Маннык быһыы-майгы буолуохтааҕын өтө таайан, үнүстүүтү федеральнай бас билиигэ биэриини утарсыы кыаллыбатаҕар, Александр Жирков сатаатар, архыыбы өрөспүүбүлүкэ бас билиитигэр хаалларарга, Национальнай архыыпка туспа пуонда тэрийэн, онно көһөрөргө туруорсубута. Кини этиитин оччолорго вице-бэрэсидьиэн Евгения Михайлова өйөөбүтэ да, үнүстүүт бэйэтэ уонна үөһээттэн утарсан, архыып федеральнай бас билиигэ бэриллибитэ. Александр Николаевич үнүстүүт архыыбын өрөспүүбүлүкэҕэ төннөрөр туруорсуутун тохтоппот. Эрэлбитин сүтэрбэппит.
Олоҥхону харыстааһын, үөрэтии, тарҕатыы биир сүрүн соругунан Александр Жирков атын омуктарга билиһиннэриини ааҕар. Кырдьык даҕаны, саха олоҥхото эрэ буолбатах, Сибиир олохтоох омуктарын эпическэй айымньылара барыта да ситэ үөрэтиллэ, үгүстэрэ бэчээттэнэ иликтэр. Аны, бэчээттэннэҕинэ да, ааҕыллар эйгэтэ кыараҕас буолар. Онон, Сибиир, Хотугу омуктар эпическэй айымньылара, ол иһигэр, саха олоҥхото атын омукка тарҕаныылара дьиҥинэн сүрдээх кыра.
Ити эйгэни кэҥэтиигэ холонуу Георгий Эргистэн ыла саҕаламмыта. Ордук улахан ситиһиинэн Былатыан Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхотун 1975 с. нууччалыы тылбаастаан таһаарыы буолар. Кэлин, ХИФУ ректора Евгения Михайлова салалтатынан, бу олоҥхо аангылыйа тылыгар тылбаастаммыта. Мин устудьунум, хомусчут Петр Оготоев аҕатын Петр Оҕотоойоп «Эһэ хара аттаах Элэс Боотур» олоҥхотун тылбаастатан тарҕаппыта. 1990-с сс. Жак Карро диэн Франция учуонайа Константин Оросин «Ньургун Боотурун» тылбаастыы сылдьыбыта. Александр Николаевич бу холонуулары түмэн, олоҥхону атын омуктар тылларыгар тылбааһы ситимнээхтик ыытар соругу туруорбута. Ону толорууга ГЧҮ архыыбыгар баар олоҥхолору төлөбүрэ, атын да мэһэйэ суох кыайан ылбат быһыы-майгы үөскээбитигэр, Александр Николаевич урукку өттүгэр нууччалыы тылбаастаммыт Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхотун атын омук тылларыгар тылбаастатан, саха олоҥхотун атын омуктарга тарҕатар, билиһиннэрэр соругу туруорбута.
1998 с. «Аан дойду эпическэй айымньылара» диэн норуоттар икки ардыларынааҕы түмсүү вице-бэрэсидьиэнэ буолаат, бу түмсүү бэрэсидьиэнэ, Кыргызстаан Дьоруойа, уопсастыбаннай диэйэтэл, суруйааччы, драматург, Чингиз Айтматов доҕоро Бексултан Жакиевы кытары түүр норуоттарын бастыҥ эпическэй айымньыларын хардарыта тылбаастыырга, оннук ньыманан түүр эпоһын тарҕатарга быһаарыммыттара. Онуоха Александр Жирков этии киллэрэн, эпическэй айымньылары атастаһыыга сүрүн эпоһынан «Дьулуруйар Ньургун Боотур» буолбута. Эпос айымньыларын хардарыта тылбаастаан атастаһыы бастакы холонуута 2014 с. буолбута. Ити сыл кыргыз тылбаасчыта, литературовед, кинигэ таһарааччы Шершеналы Абдылдаев «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону кыргызтыы тылбаастаан, туспа кинигэнэн таһаарбыта. Саха Сиригэр кыргыз улуу «Манааһын» Бексултан Жакиев атын омук ааҕааччытыгар оҥорбут нууччалыы варианын Александр Николаевичка өссө 2007 с. биэрбитэ. Ону Александр Жирков бэйэтэ эрэдээксийэлээбитэ уонна сахалыы тылбааһын оҥорторо ХИФУ-га тылбаас хаапыдыратын төрүттээбит учуонай Тамара Петроваҕа, суруналыыс Афанасий Гуриновка-Арчылаҥҥа, уонна бу иннинэ «Гайават туһунан ырыа» диэн Эмиэрикэ индеецтэрин эпоһын тылбаастаабыт Трофим Кириллиҥҥэ биэрбитэ. Ол иннинэ бэйэтэ «Манаас» сүрүн сюжеттарын тылбаастаан, бу сүдү айымньы сахалыы тылбаастаныахтаах ньыматын булбута, уонна тылбаасчыттартан ону ирдээбитэ. Эрэдээксийэлээбит үлэтин көрбүтүм, кини сөбүлээн туттар кыһыл уруучукатын суола хас сирэй аайы толору этэ.
Кэнники даҕаны тылбаастары бэлэмнээһиҥҥэ Александр Николаевич ирдэбилин уларыппат. Бастаан айымньы сүрүн сюжеттарын бэйэтэ тылбаастаан суолун хайар, онтон идэлээх дьоҥҥо тылбааска биэрэр. Холобур, «Манаас» кэнниттэн алтаайдар «Маадай Хара» эпостарын сахалыы тылбааһын ХИФУ тылбааска хаапыдыратын үлэһиттэрэ, анал исписэлиистэр толорбуттара. Ону Александр Жирков эрэдээксийэлээн баран, ааптардары кытта сөбүлэһиннэрэн бэчээккэ биэрбитин чопчу билэбин. Тылбаасчыттар кини тылы билэр таһымын, тылга ирдэбилин билэр буоланнар, мөккүөрү таһаарбат этилэр. Онон, саха олоҥхотун тас дойдуга таһаарыыга уонна атын омуктар эпостарын сахалыы тылбаастааһыҥҥа өрөспүүбүлүкэ бастыҥ тылбаасчыттара уонна тылга чахчы айылҕаттан этитиилээх Александр Жирков салайар бөлөҕө айымньылаахтык үлэлэһэ сылдьаллар.
Бүгүҥҥү туругунан «Аан дойду эпическэй айымньылара» бырайыак чэрчитинэн, Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотура» кыргыз, алтаай, башкиир тылларыгар тылбаастанна, тыва, хакаас уонна казах тылларыгар тылбаастана сылдьар. Саха тылбаасчыттара кыргызтар «Манаастарын», алтаайдар «Маадай Хараларын», башкиирдар «Ураал баатырдарын», тывалар «Хунан Хараларын», казахтар «Хабыланды баатырдарын» сахалыы тылбаастаан таһаардылар.
«Маннык улахан, түбүктээх үлэни Александр Жирков хайдах кыайа тутарый?» — диир буоллахха, мин санаабар, кини ханнык баҕарар үлэни далааһыннаахтык тэрийэр дьоҕурдаах. Ол курдук, кыргызтар «Манаастарын», биһиги «Ньургун Боотурбутун» таһаарарга кини оччотооҕу Кыргызстаан Бэрэсидьиэнэ Алмазбек Атамбаевы сирэй көрсөн кэпсэппитэ. Оччолорго Максим Аммосовка пааматынньык туруорар туһугар Кыргызтаан икки бэрэсидьиэнин кытары көрсүспүтэ. Роза Отунбаева да, Алмазбек Атамбаев да кини этиилэрин чугастык ылыммыттара. Башкиирдары кытта өссө 2014 с. Башкортостаан Бэрэсидьиэнэ Рустем Хамитовы кытта кэпсэтэн, кини сөбүлэһэн саҕалаабыппыт диэн Александр Николаевич суруйан турардаах. Салгыы ити үлэни Башкортостаан Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Александр Жирков доҕоро Салават Сагитов салайсыбыта. Салгыы, алтаайдары кытта эмиэ Александр Жирков доҕоро, Алтай Эл Курултайын Бэрэссэдээтэлэ, бэйиэт, суруйааччы Иван Белековтыын үлэлээбиттэрэ. «Дьулуруйар Ньургун Боотур» тылбааһын Тываҕа Үрдүкү Хурал Бэрэссэдээтэлэ Даваа Кан-оол, хакаастарга Хакасия Өрөспүүбүлүкэтин парламенын Бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит Владимир Штыгашев бэйэлэринэн тэрийсэ сылдьаллар. Тус-туспа тыллаах омуктар эпическэй айымньыларын тарҕатыыга, норуоттар икки ардыларыгар хардарыта сыһыаны олохсутууга, Аан дойду эпическэй култууратыгар улахан кылаатын иһин Саха сирин и «Аан дойду эпическэй айымньылара» бырайыага ЮНЕСКО эгидатынан салгыы үлэлиир чиэскэ тиксибитэ.
Василий Илларионов, тыл билимин дуоктара, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ бэрэпиэссэрэ.
Хаартыска: Василий Кононов түһэриитэ, эрэдээксийэ архыыбыттан.