Александр Жирков олоҥхону үйэтитиигэ кылаата
Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Александр Жирков төһө да түбүктээх үлэ үөһүгэр сырыттар, саха тылынан айымньытын кылаан чыпчаалын, олоҥхону, үйэтитиигэ уонна сөргүтүүгэ утумнаахтык үлэлэһэр.
Билсиһиибит Бэйдиҥэттэн саҕаламмыта
Биир дойдулааҕа аатырбыт Д.М.Говоров-Олоҥхоһут Миитэрэй биир дойдулааҕа буолан, кини олоҥхоҕо кэрэхсэбилэ эдэр сааһыттан куоруллубута. Улуу олоҥхоһут 115 сыллаах үбүлүөйүн Бэйдиҥэҕэ нэһилиэк баһылыга Николай Дегтярев, билигин Идэлээх сойуустар өрөспүүбүлүкэтээҕи холбоһуктарын бэрэссэдээтэлэ уонна оччолорго үнүбүрсүөт преподавателэ Александр Жирков үрдүк таһымнаахтык тэрийбиттэрэ. Куораттан ыҥырыллан тахсыбыт фольклористарга, кыраайы үөрэтээччилэргэ уонна култуура үлэһиттэригэр анаан муҥхалаабыт этилэр.
Александр Жирков көҕүлээһининэн, олоҥхоһукка аналлаах тойон сэргэни туруорбуппут, олорбут өтөҕөр бара сылдьыбыппыт. Киэһэ Д.М.Говоровка аналлаах биэчэр тэриллибитэ, куораттан тахсыбыт «Тойук» ансаамбыл чилиэннэрэ олоҥхоттон быһа тардан толорбуттара, ыллаабыттара-туойбуттара. Педагогика билимин хандьыдаата Иосиф Портнягин, кыраайы үөрэтээччи Николай Пестряков олоҥхоһут уонна кини «Мүлдьү Бөҕө» олоҥхотун тустарынан хааһахтан хостоон эрэр курдук эппиттэрэ-тыыммыттара истэргэ үчүгэйэ бэрдэ. Мин Миитэрэй Говоров туһунан ааспыт өттүгэр чинчийээччилэр, учуонайдар тугу суруйан хаалларбыттарын, кини ханнык олоҥхолоро архыыпка сыталларын, үйэтитиигэ туох үлэ барыахтаахтарын туһунан тыл эппитим. Дьэ, ити кэмтэн ыла Александр Жирков биһикки олоҥхо үтүө үгэстэрин үйэтитиигэ, үөдүтүүгэ, сөргүтүүгэ, тарҕатыыга, сайыннарыыга бииргэ алтыһан үлэлээһиммит саҕаламмыта.
Уруулуу омуктарга
Александр Николаевич 1999 с. күһүн миигин Кыргыстааҥҥа «Аан дойду эпостара эйэ иһин» диэн билим кэмпириэнсийэтигэр кыттарбар ыҥырбыта. Улахан таһымнаах кэмпириэнсийэ этэ. Александр Жирков олоҥхо туһунан дакылаатын бэркэ сэргээбиттэрэ, астыммыттара.
Кэмпириэнсийэни тэрийбит кыргыыс народнай суруйааччыта Бексултан Жакиев аан дойду эпостарын ассоциациятын тэрийэр туһунан боппуруоһу туруорбута, устаабы кытта билсиһиннэрбитэ. Онуоха Александр Жирков боппуруоһу иҥэн-тоҥон ыйыталаһан, устаапка көннөрүүлэри киллэртээн, кэмпириэнсийэ кыттыылаахтарыгар аптарытыата үрдүү түспүтэ. Ассоциация тэрийэр уорганыгар Бексултан Жакиев бэрэсидьиэнинэн, Александр Жирков уонна Германияттан сылдьар эпосовед Карл Райхл вице-бэрэсидьиэннэринэн талыллыбыттара. Ассоциация таһаарыылаахтык үлэлээбитин түмүгэр, кыргыыстар «Манастара» ЮНЕСКО быһаарыытынан икки төгүл киһи аймах материальнайа суох нэһилиэстибэтин кылаан чыпчаала буолбута. Бексултан Жакиев Кыргыстаан Дьоруойун аатын ылбыта. Александр Николаевич кинини кытары үлэлээн, «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону кыргыыстыы, «Манаһы» сахалыы тылбаастааһыны тэрийбиттэрэ.
Бексутан Жакиев «Манаһы» билиҥҥи ааҕааччыларга анаан кылгатан нууччалыы тылбаастаабытыттан тыл учуонайа Тамара Петрова уонна учуутал, кыраайы үөрэтээччи Трофим Кириллин сахалыы тылбаастаабыттара. Национальнай кэмитиэт мунньаҕар дьүүллэһэн баран, Александр Николаевич устудьуоннарга көмө босуобуйа буоллун диэн, иккиэннэрин таһаарарга эппитэ. Эрэдээктэринэн анаммыт Афанасий Гуринов-Арчылан Тамара Петрова тылбааһын эрэдээксийэлээн иһэн, көннөрүүтэ уонна быһаарыыта (комментарийа) элбэҕэ бэрт буолсу диэн, хос тылбаасчыт буолабын диэбитигэр, Александр Николаевич тэрийэн таһаарааччы быһыытынан сөбүлэспитэ. Мин Трофим Кириллин тылбааһын бэрт суһаллык эрэдээксийэлээн, быһаарыытын оҥорон биэрбитим. Ол да үрдүнэн, Александр Николаевич кылаабынай эрэдээктэр быһыытынан, үгүс көннөрүүлэри киллэртээбит этэ.
Александр Николаевич икки уруулуу омуктар эпическэй айымньыларын хардарыта тылбаастааһын норуоттар бодоруһууларын үтүө холобура буоларын мэлдьи бэлиэтиир. Дьэ ол иһин «Аан дойду норуоттарын эпическэй айымньылара» сиэрийэнэн таһаарарга саҥа бырайыагы былааннаабыта. Бу бырайыак чэрчитинэн, 2014 сылтан саҕалаан, башкиирдар «Ураал Баатыр», алтаайдар «Маадай Хара», тывалар «Хунан Хара», казаахтар «Хабыланды Баатыр» эпостара сахалыы, оттон биһиги «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхобут кинилэр тылларыгар тылбаастанан сорохторо тахсыбыттара, тахсарга бэлэмнэнэллэр.
«Саха боотурдара» сиэрийэнэн
Гуманитарнай чинчийии үнүстүүтүн иһинэн Олоҥхо өрөспүүбүлүкэтээҕи ассоциацията тэриллибитигэр, Александр Жирков Ил Түмэн билимҥэ уонна үөрэхтээһиҥҥэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин быһыытынан, быһаччы кыттыһан үлэлээбитэ. Бэрэсидьиэн Михаил Николаевы, Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлэ Василий Власовы кытары кэпсэтэн, олоҥхолору бэчээттээн таһаарыыга анаан, биир мөлүйүөн солкуобайы тыырдарбыта. Ол түмүгэр, үнүстүүт фольклористара «Саха боотурдара» сиэрийэни таһаарарга үлэлээбиттэрэ.
Мин төһө да үнүбүрсүөккэ үлэлии сырыттарбын, Светлана Мухоплеваны, Лена Семенованы кытары бу сиэрийэ кэнсиэпсийэтин оҥорсон турабын. Олоҥхо киэҥник тарҕаммыт улуустарыттан биирдии чулуу олоҥхону талан, барыта 21 туому таһаарарга былааннаабыппыт. Олоҥхо сиэрийэтин элбэх туомунан таһаарыы саха фольклористарын Георгий Устинович Эргис, Николай Васильевич Емельянов өр сыллаах баҕа санаалара этэ. Хас да төгүл туруорса сылдьыбыттара, үп-харчы тиийбэтинэн кыаллыбатаҕа. Олоҥхону бэчээттээн таһаарыы сыҕарыйыах курдук буолбутугар, аксакалбыт Николай Васильевич ис сүрэҕиттэн үөрбүтэ уонна Александр Николаевичка махталын тиэрдибитэ.
«Саха боотурдара» сиэрийэ бастакы туомун, Александр Жирков этии киллэриитинэн, Уус Алдан олоҥхоһута Роман Петрович Алексеев үс үйэлээх «Алаатыыр Ала Туйгун» олоҥхотун үс кинигэнэн бэлэмнээн таһаарбыппыт. Александр Николаевич биир дойдулааҕын олоҥхото күн сирин көрөрүгэр ураты кыһамньытын уурбута. Олоҥхоһут сиэнэ Любовь Шелковникованы кытары билсэр буолан, компьютерга бэчээттэппит этэ. Мин кыыһым Туйаара Илларионованы ытары тиэкис быһаарыытын оҥорбуппут. Киирии ыстатыйаны сүнньүнэн мин суруйбутум да, Александр Николаевич уу тэстибэтин курдук эрэдээксийэлээбитэ. Онон кыттыгас ыстатыйабыт курдук буолан тахсыбыта, кинигэҕэ оннук киллэрбитим.
Ойуутугар норуодунай худуоһунньук Тимофей Степанов огдооботун Нина Санникованы кытары кэпсэтэн, Тимофей Андреевич олоҥхоҕо аналлаах сиэрийэтиттэн хартыыналары киллэрбиппит. Ол түмүгэр, «Алаатыыр Ала Туйгун» олоҥхо бэрт тупсаҕайдык оҥоһуллан, «Бичик» кинигэ кыһатыгар күн сирин көрбүтэ.
Кэнники туомнар тахсыыларыгар Александр Николаевич кэллиэгийэ сүрүн эрэдээктэрин быһыытынан кылаата улахан. Бырабыыталыстыба көрбүт харчыта баара-суоҕа түөрт туомҥа тиийбитэ быһыылааҕа. Бу кэмҥэ олоҥхо киһи аймах материальнайа суох нэһилиэстибэтин кылаан чыпчаалынан биллэриллибитигэр, Олоҥхо уон сыллаах бырагырааматын чэрчитинэн, «Саха боотурдара» сиэрийэ үбүлэниэх курдук буолан испитэ. Ол эрээри, араас биричиинэнэн үбүлээһин уустугурбутугар, мин боппуруоһу «Олоҥхо уон сыллаах бырагырааматын бэлэмнээһин уонна олоххо киллэрии» национальнай кэмитиэт бэрэссэдээтэлигэр Александр Жирковка туруорбутум. Кини сонно тута боппуруоһу «Бичик» кинигэ кыһатын кытта бэлэмнээн киллэрэрбэр эппитэ. Биһиги фольклор сиэктэригэр саҥаттан былаан оҥостон, эрэдээксийэ кэллиэгийэтин уларытан, сиэрийэ эппиэттиир сэкирэтээрин талан, национальнай кэмитиэт мунньаҕар ана боппуруоһу бэлэмнээн киллэрбиппит. Александр Николаевич «Кэлэр көлүөнэлэр пуондаларын» кытары кэпсэтэн, үбүлээһини быһаарбыта. Инньэ гынан, үлэ салгыы ыытыллыбыта. Билим акадьыамыйатын Сибиирдээҕи салаатын Саха Сиринээҕи Билим киинин сыллааҕы отчуотугар эпос нэһилиэстибэтин киэҥ эйгэҕэ тиэрдии үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта.
Василий Илларионов, тыл билимин дуоктара, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ бэрэпиэссэрэ.
Хаартыска: Василий Кононов түһэриитэ, эрэдээксийэ архыыбыттан.