Журнал Сурунаал

Саха норуота былыр төһө да суруга -бичигэ суох да буоллар, бэйэтин санаатын, баҕарар баҕатын уус уран, күүстээх тыл куорматынан ырыалары, хоһооннору, таабырыннары, чабырҕахтары, олоҥхолору, остуоруйалары бэрт элбэҕи айбыта. Олоҥхо саха норуотун былыр-былыргыттан сайдан кэлбит историятын, философиятын, итэҕэлин ураты ис хоһоонун сөҥөрдөн илдьэ кэлбит, норуот өр сылларга өркөн өйүнэн айбыт, уус-уран тылын баайынан уонна ырыатын эриэккэһинэн […]

Саха сирин суруйааччыларын сойууһун бастакы бэрссэдээтэлэ Былатыан Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур» курдук канон буолар олоҥхону суруйбут, оччотооҕу улуу олоҥхоһуттары истибит буолан, бу сүдү айымньыга улахан суолтаны уурарара, оттон толорооччуларын өрө тутара, кини көҕүлээһининэн ССРС суруйааччыларын сойууһугар 9 олоҥхоһуту чилиэнинэн ылбыттара: С. Зверев, Е. Иванова, Абрамов-Кынат, Шараборин-Кумаров, П. Ядрихинскай, Н. Степанов, И. Бурнашев уо.д. а. 1939 […]

Саха норуотун чуор куоластаах тойуксуттарыттан биирдэстэрэ, биллиилээх олоҥхоһут, норуот ырыаһыта, 1931 сыллаахтан ССРС суруйааччыларын союһун чилиэнэ, Нам улууһун бочуоттаах гражданина Прокопий Прокопьевич Ядрихинскай — Бэдьээлэни кытта кини тыыннааҕар хайдах ырыаһыт, олоҥхоһут буолбутун туһунан ыйыппыппар кини бу курдук кэпсээн турардаах: «Мин кыра саастаахпыттан тулаайах хаалбытым. Убайдарым, бырааттарым өлүтэлээн, биир балтыбынаан хаалбыппыт. Онон баай ыалбыт Бүөтүр Батаакап […]

Введение Вопрос преемственности и взаимовлияния эпических традиций якутов и эвенов, издавна связанных непрерывной линией исторического развития, был и остается одним из насущных проблем как в якутском, так и в тунгусском эпосоведении. Внимание фольклористов в основ-ном сфокусировано на текстологических, языковых параллелях, сходствах в бытовании эпосов [1; 2; 3; 4; 5; 6]. Не получает пока должного освещения […]

Николай Тимофеевич Алексеев 1924 сыллаахха Тэбиик нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Эдэр сылдьан атаҕар кытыгырас буолан кылыйар, куобахтыыр, сүүрэр эбит. Ону таһынан уус-уран самодеятельноска, сценкаларга, оһуохайга, тойукка, хорга кыттара. Ньукулай оҕо сылдьан “Ньургун Боотур” олоҥхону туруорбуттарын көрөн, түүн аайы дьон утуйбуттарын кэннэ, олоҥхо бухатыырдар ырыаларын үтүктэн, уһун түүнү быһа ыллыыра эбитэ үһү. Дьон, ону истэн, уолу ырыаһыт эбит […]

«Нам предстоит провести огромную работу по глубокому, научному раскрытию общечеловеческого потенциала ценностей Олонхо, тогда расширятся горизонты понимания вклада народа саха в мировую культуру». В.Н. Иванов Урут академик, история билимин доктора, профессор, РФ уонна СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ Василий Николаевич Иванову көрдөхпүнэ, 1986 сыллаахха устудьуоннар айдааннарын туһанан, саха ыччатын национализмҥа буруйдуу сатыыр дьону утары саха эдэр […]

Бүгүҥҥү ыалдьыппыт Руслан Анисимов – Олоҥхону чинчийэр  институт салайааччыта. Кини институт үлэтин-хамнаһын, сүрүн хайысхаларын, Олоҥхо биэс туомнаах энциклопедиятын хомуйуу, бэчээккэ бэлэмнээн таһаарыы туһунан сэһэргиэҕэ. Сахалыы тыыммын уһугуннарбыттара ‒ Руслан Николаевич, сэһэргэһиибит олоҥхо тула барыаҕа. Бастатан туран, бэйэҕин билиһиннэр эрэ. ‒ Бэйэм тыл үөрэхтээхпин. Үөһээ Бүлүү өрөспүүбүлүкэтээҕи гимназиятын 2003 с. бүтэрбитим. Оҕо сылдьан математиканы, физиканы сөбүлүүрүм, онон […]

Хайахсыт нэһилиэгэр Теплоуховтартан ураты удьуор уус тыллаах аймах үөскээбитэ биллибэт. Кинилэр удьуордарыгар Хоруодьа Дьаакып диэн эһэлэрэ улахан олоҥхоһут эбитэ үһү. Ити Дьаакып – И.Г. Тимофеев-Теплоухов хос эһэтэ, онон үһүс көлүөнэ төрүөх. Билиҥҥи дьон Иннокентий Гурьевиһы олус үчүгэйдик билэбит диирбит кэрэгэй. Кинини билигин сорох суруйуулартан эрэ ааҕаммыт билсэбит. Оччоттон-баччаҕа диэри тыа муҥкук эдэр дьоно, кырдьаҕастартан сүр баттатан кини […]

Саха норуотун талааннаахтара айбыт уус-уран айымньыларыттан бары өттүнэн баай ис хоһооннооҕунан, ойуулааһынынан, толоруллуутунан, философиятынан, кээмэйинэн олоҥхо биһирэнэр. Норуот бу сүдү баайын үйэлэртэн үйэҕэ, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ билиҥҥи кэм ыччаттарыгар тиийэ олоҥхоһуттар аҕалбыттара чуолкай. Кини устуоруйаҕа төрүттэрин, суолтатын, кэскилин туһунан үгүстүк суруйан тураллар. Үөрэх-сайдыы намыһах кэмигэр кини култуурунай суолталааҕа, оччолорго улуу олоҥхоһут, ааттаах олоҥхоһут диэн араараллара. Талааннаахтарга ол курдук […]

Быйыл Олоҥхо ыһыаҕа Нерюнгри оройуонугар Таастаах диэн сиргэ от ыйын 4-5 күнүгэр буолан ааста. Биһиги Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университет фольклор уонна культура кафедратын устудьуоннара доцент Т.В. Илларионова салалтатынан сайыҥҥы фольклорнай практикабытыгар Нерюнгри ыһыаҕын көрө-истэ анаан кэллибит. Бу Олоҥхо ыһыаҕын туһунан профессор Василий Васильевич Илларионовтыын кытта сэһэргистибит. —Олоҥхо ыһыаҕа диэн хаһааҥҥыттан киирбитэй? -2005 с. сэтинньи 25 күнүгэр […]

Артыыс Владимир Заболоцкай Саха сирин биллэр дьонун, П. А. Ойуунускай аатынан музыкальнай-драматическай театр бастыҥ ырыаһыттара Илья Петрович Перевалов (Марк Жирков уонна Генрих Литинскэй «Дьулуруйар Ньургун Боотур» оператыгар бастакынан Ньургун партиятын толорбута)  уонна Анна Петровна Заболоцкая (Марк Жирков уонна Генрих Литинскэй «Дьулуруйар Ньургун Боотур» оператыгар Айыы Умсуур Удаҕан партиятын толорбута) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1993 сыллаахха, Былатыан Ойуунускай төрөөбүтэ 100 сылыгар култуура миниистирэ Андрей […]

Сахалар төрүт култуурабытын, олоҥхобутун-оһуохайбытын, тойукпутун-ырыабытын, хомуспутун, чабырҕахпытын  баччаҕа диэри өрө тутан илдьэ кэллибит. Холобур оһуохайга киирдэххэ, киһи хайдах эрэ ураты дьикти турукка киирэр, оһуохай сэниэҕэр сэниэ, күүскэр күүс эбэр алыптаах, онтон хомус эмтиир дьикти күүстээх. Мин бүгүн СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Дмитрий Дмитриевич Поповы кытта көрсөн,  кини салайар Олоҥхо киинин үлэтин, Чурапчы  фольклорун, быйыл ыытыллар  […]

Норуот ырыаһыта С.А.Зверев-Кыыл Уолун туһунан кэнники сылларга,  ордук үбүлүөйдэригэр,  бэрт элбэх ахтыылар, суруйуулар периодическай бэчээккэ да, научнай-популярнай литератураҕа да таҕыстылар. Уола Д.С.Зверев «Аҕам туһунан аман өс» диэн кинигэтэ норуот талааннааҕын олорон ааспыт олоҕун кэрчиктэрин, айымньылаах үлэҕэ умсугуйуутун, кини туһунан учуонайдар, суруйааччылар сыаналааһыннарын, удьуор утума салҕанан иһиитин, ааҕааччыны итэҕэтэрдии сыа-сым курдук, бэрт хомоҕой тылларынан быһааран суруйбута. […]

Муус устар 4 күнүгэр киэн туттар биир дойдулаахпыт, Нам улууһун, Таастаах нэһилиэгин Ытык киһитэ, үлэ ветерана, норуот ырыаһыта, Ийэ олонхоһут Афанасий Егорович Соловьев-Соһу төрөөбүтэ 90 сыла туолла. Оҕо сааһа Улуу Туймаада Эбэ Хотун улахан балтыгар, хоһоонньут эрэ хоһуйбут, ырыаһыт эрэ ыллаабыт Эҥсиэли уйгу-быйаҥ хочотун арҕаа эҥэригэр куруң-лааҥкы мастардаах, курдууруга лаҥхалаах, 112 чаркыллар сүүрүктээх Чаакыйа үрэҕин […]

Быйыл Аар Тайҕа ырыаһыта, Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ С.А.Зверев-Кыыл Уола үбүлүөйдээх сылынан сибээстээн, биир дойдулааҕа, хоһооҥҥо хоһуйуллан, элбэхтик аата ааттаммыт Милэкэттэн төрүттээх, норуокка Сүүрүк Балбаара диэн аатынан биллэр Варвара Григорьевна Макарованы көрсөн кэпсэттим. Кини спорка ситиһиилэрин туһунан буолбакка, биир дойдулааҕын, улуу киһини кытары алтыһыытын туһунан сэһэргэстибит.Варвара Григорьевна республикаҕа эрэ буолбакка, ветеран маастардар ортолоругар чэпчэки атлетикаҕа […]

Афанасий Егорович Соловьев Нам Таастааҕар 1935 сыллаахха төрөөбүтэ, ол эрээри киэҥ араҥаҕа Өлүөхүмэттэн төрүттээх Ийэ олоҥхоһут быһыытынан биллэр. Кини төрөөбүт төрүт Нама олоҥхоһут буоларыгар улахан сабыдыаллааҕа. Оҕо сылдьан Таастаахха быыбар саҕана Хомустаахтан Мэхээлэ Зырянов диэн олоҥхоһут оҕонньор олоҥхолуурун истэр. Кэлин кини олоҥхолуур сураҕын иһиттэр эрэ, «эт атаҕынан эккирэтэн истэр этим» диэн ахтан ааспыттааҕа. «Онтон кэлин, […]

«Оҕо саха тылынан уус-уран пааматынньыга ааттаммыт сүдү айымньы − олоҥхо − алыптаах эйгэтигэр киирэн, мүччүргэннээх сырыылары ааһан, билиитин хаҥатар кыахтаах» диэн санаалаах Национальнай бибилэтиэкэ иһинэн үлэлиир “Оҕону сайыннарар, ааҕар киин” бибилэтиэкэрэ Сайыына Макарова. Чахчы даҕаны, анал үөрэхтээхтэр бэлиэтииллэринэн, кинигэни ааҕыы өй-мэйии үлэтин тупсарар, болҕомтону, өйгө хатааһыны, киэҥ хорутуулаах толкуйу күүһүрдэр. Маны таһынан кинигэни ааҕааччы атын […]

Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр түмэл алгыс балаҕаныгар Прокопий Прокопьевич Ядрихинскай-Бэдьээлэ “Дьырыбына Дьырылыатта Кыыс Бухатыыр” олоҥхотун, оллоонноон олорон толорон, истээччилэри мунньар эдэркээн кыыс кимий? – Ульяна, «Киин куорат» ааҕааччыларыгар бэйэҥ тускунан билиһиннэр эрэ. – Мин Чурапчы улууһугар Хоптоҕоҕо күн сирин көрбүтүм, улааппытым. Билигин Дьокуускайдааҕы М.Н. Жирков аатынан Муусука кэллиэһин төрүт култуура салаатын үһүс кууруһугар […]

Таатта улууһун олохтооҕо, олоҥхону толорууга, сайыннарыыга Ил Дархан стипендиата, «Дьолуо» олоҥхону толорооччулар түмсүүлэрин салайааччы Людмила Цой алгыс туһунан бэйэтин санаатын үллэстэр. Алгыс суолтатаБилигин тэрээһин барыта алгыстан саҕаланар уонна күргүөм оһуохайынан түмүктэнэр буолла. Алгыһы билигин сөпкө оҥоробут, алгыыбыт дуо?Саха бастакы дьахтар олоҥхоһута, учуонай М.Н. Андросова-Ионова үбүлүөйдээх сылынан быйыл элбэх тэрээһиннэр ыытылыннылар. Мария Николаевна «Үүт аас бэйэлээх Үрүҥ Айыы […]

ХХ үйэ саҕаланыытыгар саха дьахтар суруйааччыта суоҕун кэриэтэ этэ. Ол манныгы кытта ситимнээҕэ: бастатан туран, оччотооҕу кэмҥэ сахалар ортолоругар үөрэхтээх киһи олус аҕыйаҕа, буолаары буолан дьахтар аймах ортотугар; иккиһинэн, саха дьахтарын социальнай туруга бу кэмҥэ мөлтөх буолан, айар үлэнэн дьарыктанар кыаҕа суоҕа. Баай төрүттээх эбэтэр сэниэ ыал кыыһа, ону да дьоно көҥүллээтэхтэринэ, үөрэнэр дьолго тиксэрэ. […]