Журнал Сурунаал

«Нам предстоит провести огромную работу по глубокому, научному раскрытию общечеловеческого потенциала ценностей Олонхо, тогда расширятся горизонты понимания вклада народа саха в мировую культуру». В.Н. Иванов Урут академик, история билимин доктора, профессор, РФ уонна СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ Василий Николаевич Иванову көрдөхпүнэ, 1986 сыллаахха устудьуоннар айдааннарын туһанан, саха ыччатын национализмҥа буруйдуу сатыыр дьону утары саха эдэр […]

Бүгүҥҥү ыалдьыппыт Руслан Анисимов – Олоҥхону чинчийэр  институт салайааччыта. Кини институт үлэтин-хамнаһын, сүрүн хайысхаларын, Олоҥхо биэс туомнаах энциклопедиятын хомуйуу, бэчээккэ бэлэмнээн таһаарыы туһунан сэһэргиэҕэ. Сахалыы тыыммын уһугуннарбыттара ‒ Руслан Николаевич, сэһэргэһиибит олоҥхо тула барыаҕа. Бастатан туран, бэйэҕин билиһиннэр эрэ. ‒ Бэйэм тыл үөрэхтээхпин. Үөһээ Бүлүү өрөспүүбүлүкэтээҕи гимназиятын 2003 с. бүтэрбитим. Оҕо сылдьан математиканы, физиканы сөбүлүүрүм, онон […]

Хайахсыт нэһилиэгэр Теплоуховтартан ураты удьуор уус тыллаах аймах үөскээбитэ биллибэт. Кинилэр удьуордарыгар Хоруодьа Дьаакып диэн эһэлэрэ улахан олоҥхоһут эбитэ үһү. Ити Дьаакып – И.Г. Тимофеев-Теплоухов хос эһэтэ, онон үһүс көлүөнэ төрүөх. Билиҥҥи дьон Иннокентий Гурьевиһы олус үчүгэйдик билэбит диирбит кэрэгэй. Кинини билигин сорох суруйуулартан эрэ ааҕаммыт билсэбит. Оччоттон-баччаҕа диэри тыа муҥкук эдэр дьоно, кырдьаҕастартан сүр баттатан кини […]

Саха норуотун талааннаахтара айбыт уус-уран айымньыларыттан бары өттүнэн баай ис хоһооннооҕунан, ойуулааһынынан, толоруллуутунан, философиятынан, кээмэйинэн олоҥхо биһирэнэр. Норуот бу сүдү баайын үйэлэртэн үйэҕэ, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ билиҥҥи кэм ыччаттарыгар тиийэ олоҥхоһуттар аҕалбыттара чуолкай. Кини устуоруйаҕа төрүттэрин, суолтатын, кэскилин туһунан үгүстүк суруйан тураллар. Үөрэх-сайдыы намыһах кэмигэр кини култуурунай суолталааҕа, оччолорго улуу олоҥхоһут, ааттаах олоҥхоһут диэн араараллара. Талааннаахтарга ол курдук […]

Быйыл Олоҥхо ыһыаҕа Нерюнгри оройуонугар Таастаах диэн сиргэ от ыйын 4-5 күнүгэр буолан ааста. Биһиги Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университет фольклор уонна культура кафедратын устудьуоннара доцент Т.В. Илларионова салалтатынан сайыҥҥы фольклорнай практикабытыгар Нерюнгри ыһыаҕын көрө-истэ анаан кэллибит. Бу Олоҥхо ыһыаҕын туһунан профессор Василий Васильевич Илларионовтыын кытта сэһэргистибит. —Олоҥхо ыһыаҕа диэн хаһааҥҥыттан киирбитэй? -2005 с. сэтинньи 25 күнүгэр […]

Артыыс Владимир Заболоцкай Саха сирин биллэр дьонун, П. А. Ойуунускай аатынан музыкальнай-драматическай театр бастыҥ ырыаһыттара Илья Петрович Перевалов (Марк Жирков уонна Генрих Литинскэй «Дьулуруйар Ньургун Боотур» оператыгар бастакынан Ньургун партиятын толорбута)  уонна Анна Петровна Заболоцкая (Марк Жирков уонна Генрих Литинскэй «Дьулуруйар Ньургун Боотур» оператыгар Айыы Умсуур Удаҕан партиятын толорбута) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1993 сыллаахха, Былатыан Ойуунускай төрөөбүтэ 100 сылыгар култуура миниистирэ Андрей […]

Сахалар төрүт култуурабытын, олоҥхобутун-оһуохайбытын, тойукпутун-ырыабытын, хомуспутун, чабырҕахпытын  баччаҕа диэри өрө тутан илдьэ кэллибит. Холобур оһуохайга киирдэххэ, киһи хайдах эрэ ураты дьикти турукка киирэр, оһуохай сэниэҕэр сэниэ, күүскэр күүс эбэр алыптаах, онтон хомус эмтиир дьикти күүстээх. Мин бүгүн СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Дмитрий Дмитриевич Поповы кытта көрсөн,  кини салайар Олоҥхо киинин үлэтин, Чурапчы  фольклорун, быйыл ыытыллар  […]

Норуот ырыаһыта С.А.Зверев-Кыыл Уолун туһунан кэнники сылларга,  ордук үбүлүөйдэригэр,  бэрт элбэх ахтыылар, суруйуулар периодическай бэчээккэ да, научнай-популярнай литератураҕа да таҕыстылар. Уола Д.С.Зверев «Аҕам туһунан аман өс» диэн кинигэтэ норуот талааннааҕын олорон ааспыт олоҕун кэрчиктэрин, айымньылаах үлэҕэ умсугуйуутун, кини туһунан учуонайдар, суруйааччылар сыаналааһыннарын, удьуор утума салҕанан иһиитин, ааҕааччыны итэҕэтэрдии сыа-сым курдук, бэрт хомоҕой тылларынан быһааран суруйбута. […]

Муус устар 4 күнүгэр киэн туттар биир дойдулаахпыт, Нам улууһун, Таастаах нэһилиэгин Ытык киһитэ, үлэ ветерана, норуот ырыаһыта, Ийэ олонхоһут Афанасий Егорович Соловьев-Соһу төрөөбүтэ 90 сыла туолла. Оҕо сааһа Улуу Туймаада Эбэ Хотун улахан балтыгар, хоһоонньут эрэ хоһуйбут, ырыаһыт эрэ ыллаабыт Эҥсиэли уйгу-быйаҥ хочотун арҕаа эҥэригэр куруң-лааҥкы мастардаах, курдууруга лаҥхалаах, 112 чаркыллар сүүрүктээх Чаакыйа үрэҕин […]

Быйыл Аар Тайҕа ырыаһыта, Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ С.А.Зверев-Кыыл Уола үбүлүөйдээх сылынан сибээстээн, биир дойдулааҕа, хоһооҥҥо хоһуйуллан, элбэхтик аата ааттаммыт Милэкэттэн төрүттээх, норуокка Сүүрүк Балбаара диэн аатынан биллэр Варвара Григорьевна Макарованы көрсөн кэпсэттим. Кини спорка ситиһиилэрин туһунан буолбакка, биир дойдулааҕын, улуу киһини кытары алтыһыытын туһунан сэһэргэстибит.Варвара Григорьевна республикаҕа эрэ буолбакка, ветеран маастардар ортолоругар чэпчэки атлетикаҕа […]

Афанасий Егорович Соловьев Нам Таастааҕар 1935 сыллаахха төрөөбүтэ, ол эрээри киэҥ араҥаҕа Өлүөхүмэттэн төрүттээх Ийэ олоҥхоһут быһыытынан биллэр. Кини төрөөбүт төрүт Нама олоҥхоһут буоларыгар улахан сабыдыаллааҕа. Оҕо сылдьан Таастаахха быыбар саҕана Хомустаахтан Мэхээлэ Зырянов диэн олоҥхоһут оҕонньор олоҥхолуурун истэр. Кэлин кини олоҥхолуур сураҕын иһиттэр эрэ, «эт атаҕынан эккирэтэн истэр этим» диэн ахтан ааспыттааҕа. «Онтон кэлин, […]

«Оҕо саха тылынан уус-уран пааматынньыга ааттаммыт сүдү айымньы − олоҥхо − алыптаах эйгэтигэр киирэн, мүччүргэннээх сырыылары ааһан, билиитин хаҥатар кыахтаах» диэн санаалаах Национальнай бибилэтиэкэ иһинэн үлэлиир “Оҕону сайыннарар, ааҕар киин” бибилэтиэкэрэ Сайыына Макарова. Чахчы даҕаны, анал үөрэхтээхтэр бэлиэтииллэринэн, кинигэни ааҕыы өй-мэйии үлэтин тупсарар, болҕомтону, өйгө хатааһыны, киэҥ хорутуулаах толкуйу күүһүрдэр. Маны таһынан кинигэни ааҕааччы атын […]

Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр түмэл алгыс балаҕаныгар Прокопий Прокопьевич Ядрихинскай-Бэдьээлэ “Дьырыбына Дьырылыатта Кыыс Бухатыыр” олоҥхотун, оллоонноон олорон толорон, истээччилэри мунньар эдэркээн кыыс кимий? – Ульяна, «Киин куорат» ааҕааччыларыгар бэйэҥ тускунан билиһиннэр эрэ. – Мин Чурапчы улууһугар Хоптоҕоҕо күн сирин көрбүтүм, улааппытым. Билигин Дьокуускайдааҕы М.Н. Жирков аатынан Муусука кэллиэһин төрүт култуура салаатын үһүс кууруһугар […]

Таатта улууһун олохтооҕо, олоҥхону толорууга, сайыннарыыга Ил Дархан стипендиата, «Дьолуо» олоҥхону толорооччулар түмсүүлэрин салайааччы Людмила Цой алгыс туһунан бэйэтин санаатын үллэстэр. Алгыс суолтатаБилигин тэрээһин барыта алгыстан саҕаланар уонна күргүөм оһуохайынан түмүктэнэр буолла. Алгыһы билигин сөпкө оҥоробут, алгыыбыт дуо?Саха бастакы дьахтар олоҥхоһута, учуонай М.Н. Андросова-Ионова үбүлүөйдээх сылынан быйыл элбэх тэрээһиннэр ыытылыннылар. Мария Николаевна «Үүт аас бэйэлээх Үрүҥ Айыы […]

ХХ үйэ саҕаланыытыгар саха дьахтар суруйааччыта суоҕун кэриэтэ этэ. Ол манныгы кытта ситимнээҕэ: бастатан туран, оччотооҕу кэмҥэ сахалар ортолоругар үөрэхтээх киһи олус аҕыйаҕа, буолаары буолан дьахтар аймах ортотугар; иккиһинэн, саха дьахтарын социальнай туруга бу кэмҥэ мөлтөх буолан, айар үлэнэн дьарыктанар кыаҕа суоҕа. Баай төрүттээх эбэтэр сэниэ ыал кыыһа, ону да дьоно көҥүллээтэхтэринэ, үөрэнэр дьолго тиксэрэ. […]

«Төрөөбүт тыл- киһи үөрэҕи, билиини кэбэҕэстик ылынар, өйө санаата туругурар, майгыта – сигилитэ ситэр, иһирэх иэйиитэ уһуктар, өлбөт үйэлээҕи айар, тутар дьоҕура тобуллар, айылҕаттан бэриллибит эйгэтэ буолар» диэн национальнай оскуола сайдыытын Концепциятыгар этиллэр. Хас биирдии саха оҕото өйдүүн-санаалыын, эттиин-хаанныын сайдарыгар сахабыт тыла улахан оруоллааҕын бары билэбит, өйдүүбүт. Үөрэҕирии салаатыгар сахалыы тыын киирэн, иитээччилэргэ уонна да […]

Сегодняшнее общество очень сложно. Оно насыщено экономическими и политическими кризисами. На семью извне давит множество социальных, материальных и других проблем. Под этим натиском очень трудно сохранить благоприятный климат, который так необходим для полноценного развития личности ребенка, а особенно в дошкольном детстве. Атмосфера любви, взаимного внимания, заботы, присущая нормальной семье, воздействует на формирование чувств ребенка. Поскольку […]

Олунньу 2 күнүгэр Олоҥхо тыйаатырын «Ала Булкун» олоҥхо испэктээҕэр (реж. Г. Мэҥкээрэп) сылдьан кэллибит. Киһи кэрэхсиирэ диэн ыччат, оҕо үгүс, саала иһэ лыык курдук толору. Павел Колесов толоруутугар Ала Булкун бухатыыр уобараһа атын туруорууларга майгыннаабаттык көһүннэ. Артыыс эгэлгэ талаанын, куолаһын, хамсаныытын, күллэрэр дьоҕурун хайҕаатыбыт. Бу сырыыга кэмиэдьийэ жанрдаах испэктээҕи үөрэ-көтө көрдүбүт. Күлүү категория быһыытынан фольклорга […]

Олоҥхо ыһыаҕар анал тэрээһиннэри көрөр былааммынан сыалланан, онно болҕомто ууран сырыттым. Тэрээһин барыта биир тэҥ бириэмэҕэ буолбут буолан, төһө да баҕардаргын, барытын хабан сиһилии көрөр кыах суоҕа. Онон бу түһүлгэ ордук этэ диир кыаҕым суох. Ол курдук биһиги улууспутун көрсүбүт Амма Болугур нэһилиэгин түһүлгэтигэр сылдьан, нэһилиэк историятын олус сэргээтим. Улуус 14 нэһилиэгиттэн ойуччу элбэх талааннаах […]

Олоҥхо — саха норуотун тылынан айымньытын кылаан чыпчаала. Ис хоһоонунан, эгэлгэ сюжетынан, сиппит-хоппут уобарастарынан, уус-уран ойуулааһыннарынан олус баай.Олоҥхоһуттар норуот бу сүдү баайын үйэттэн үйэлэр тухары көлүөнэттэн көлүөнэҕэ биэрэн, биһиги күннэрбитигэр аҕаллылар. Урукку өттүгэр олоҥхоһут хоммут ыалыгар дьоро киэһэ буолара. Норуот олоҥхоҕо умсугуйуута, тардыһыыта түбэһиэхчэ буолбат. Оччолорго үөрэх-сайдыы намыһах кэрдиискэ турар кэмигэр олоҥхолооһун улахан култуурунай суолталааҕа. […]